Намын дотоод ардчилал: дүрэм, мөнгө, олон ургалч байдал

Үзэгчид ээ та бүхнийхээ энэ өдрийн амгаланг айлтгая. Эр өнцөг манай өнөөдрийн нэвтрүүлэг үүгээр эхэлж байна. Бид энэ удаа АН-ын дотоод асуудлаар ярилцахаар зочноо урьж ирүүллээ. Ингээд би зочныг танилцуулъя. Ноён Чимэддорж АН-ын Үндэсний бодлогын хорооны гишүүн асан Эдийн засаг мэргэжилтэй ийм эрхэм байна за бидний урилгыг хүлээж авч манай студид ирсэн танд баярлалаа.

Баярлалаа за та залуу хүн байна нийгэмд сайн танигдаж амжаагүй ийм эрхэм тэгэхээр та нэг өөрийгөө нэг товч танилцуулахгүй юу? Одоо энэ АН-д хэзээ элсэв? Энэ Үндэсний бодлогын хороо гээд энэ эрх барих дээд байгууллага та хэзээ одоо бас оров гээд би анх 2001 онд бараг хүүхэд байхдаа шахуу ажилласан үед АН-д тэгээд 2004 оны УИХ-ын сонгуулиас эхлээд АН-ын үйл ажиллагаанд одоо сонгуулийн кампанит ажилд туслалцах маягаар оролцож эхэлсэн. За 2007 оноос эхлээд арай илүү улс төрийн үйл ажиллагаанд нь арай илүү оролцдог болж өгсөн. Тэгээд 2008 оны сонгууль 2009 оноос би АЗХ-ны тухайн үеийн удирдлагын зөвлөл гэж байсан тэнд ажиллаж байсан Мхн за 2 мянга м За тэгээд бусад бүх сонгуулиудаар ажиллаж байсан даа а 2017 онд АН-ын даргын сонгууль болоход бас намын даргад өрсөлд хийгээд бүртгүүлээд тэгээд бас боломж олдоогүй 2017 онд Үндэсний бодлогын хорооны гишүүнээр Өвөрхангай аймгаас сонгогдсон тэгээд хасагдсан ялсныхаа дараа тэгээд сая 2020 оны 4 сард дахиад Үндэсний бодлогын хорооны гишүүнээр сонгогдсон.

Дахиад хасагдчихаад л ирж байгаа юм 4 сард элсчихээд дахиад хасагдсанаас иск байгаа. Сонгууль сонгогдсон тийм. Тэгээд сая А 4 дүгээр сард Үндэсний бодлогын хорооны гишүүнээс АН-ын дүрмийг зөрчсөн гэдэг шалтгаанаар үгүй ээ дүгнэлт гарчихсан байж байгаа. Үндэсний Үндэсний нийгмийн хорооны дүгнэлт гарчихсан байж байгаа. А АН-ын дарга гарын үсэг зурж байж баталгаажна аанхан а миний хувьд бол эдийн засагч мэргэжилтэй тийм а МУИС-д эдийн засгийн сургууль төгссөн мөн магистр хамгаалсан а Оксфордын их сургуульд төрийн бодлогоор магистран болсон 10 гаруй жил эдийн засгийн судалгааны ажил хийж байгаа.

Мхн за за тэгээд эхний асуулт энэ 16 оны УИХ-ын сонгуулиар танай нам том ялагдал хүлээсэн. Тэгээд тэрний дараа одоо та бүхэнд одоо за чиний оролцсон нэг хэсэг залуучууд намаа шинэчилье гээд ингээд бүлгэм байгуулаад ингээд номынхаа удирдлага санал гомдол тавиад а одоо тэр дүрмийн өөрчлөлт өөрчлөлт янз бүрийн юмнуудыг та бүхэнд тавьж байсан. Тийм ээ тэр үеэсээ хоёулаа эхэлье м Ер нь яах вэ улс төрийн намын сонгууль а сонгуульд ялагдсан улс төрийн нам болбол ямар нэгэн байдлаар шинэчлэгдэж сайжирч урагшаагаа явдаг. Яагаад гэвэл энэ чинь улс төрийн амьдрал чинь ялалт ялагдал ээлжилж байдаг учраас улс төрийн намууд дэлхий нийтээрээ хэзээ сайжирдаг вэ гээд сонгуульд ялагдсаныхаа дараа л илүү их дотоод засаглал нь сайжирч ингэж урагшилдаг зүй тогтолтой. Мхн за 16 он бол АН-д бас л ийм нэг талаасаа сонгуулийн ялагдал боловч нөгөө талдаа бас ийм өөрчлөгдөж шинэчлэгдэх бололцоог нээж өгсөн тийм нөхцөлийг бүрдүүлсэн гэж хэлэх юм уу мхн а олон залуучууд байсан.

Энэ шинэчлэлийн дуу хоолойг илэрхийлж байсан олон залуучууд байсан. Одоо тэдний нэг нь болбол би байгаа юм. Тэгээд бид нар болбол а тухайн үедээ тавьж байсан 3 том зорилт байсан. За энэ хамгийн эхнийх нь болбол АН-ын үзэл баримтлалыг тодотгох ёстой юм байна аа. Яагаад гэвэл 2 ялангуяа 2008 оны сонгуулиас хойшоо болбол энэ улс төрийн намын үзэл баримтлал гэдэг юм болбол нэлээд орхигдсон тэ үзэл баримтлалын биш илүү эрх ашгийн нэгдэл шинжтэй болж ирсэн явдал нь болбол нэлээн том асуудал байсан.

Монголын улс төрийн дотор 2 дугаарт АН нь өөрөө 5 намын нэгдэл учраас ялангуяа энэ АН дотор нэгдсэн намуудын суурь үзэл баримтлалуудын хооронд ялгаа бий. А тэгээд энийг бол нэг мөр одоо цэгцлэх болсон 2000 оноос хойшоогоо энэ чинь 16 жилийн дараа гэсэн үг шүү дээ тэ. Энийг бол тодотгох ёстой гэсэн ийм бид нарын нэг итгэл үнэмшил байсан. Тийм ч учраас бол үзэл баримтлалыг шинэчлэх чиглэл рүү нь ээд ажилласан за 2 дахь чиглэл нь болбол улс төрийн нам бол а зөвхөн сонгуульд ялахын төлөө явдаг институт бол биш харин улс төрийн нам бас нөгөө талаасаа улс төрийн нам хүнийг сургадаг бэлтгэдэг тогтолцоо ч биш ер нь улс төрийн намын хамгийн чухал үүрэг болбол а төрийн сонгуульд өрсөлдөх боловсон хүчнийг жишиж тодруулдаг байх Ёстой тэгээд эндээс үүдээд болбол улс төрийн намын дотоод засаглалыг хуулиар бас дүрмээр зохицуулах хэрэгтэй болдог. А Монгол Улсад болбол а Улс төрийн намын тухай хууль бол өөрчлөгдөөгүй а Энэ бол хууль.

Одоо сүүлийн миний мэдэж байгаагаар 4 удаа парламентын босго авч чадсангүй. А Шинэчилсэн найруулгын түвшинд өөрчлөх гээд а Тэгээд хуулиар зохицуулаагүй харилцаа болбол дүрмээр зохицуулахад маш хэцүү. Тэгээд АН-ынхны өмнө болбол ямар сон сорилт байсан бэ гэвэл хуулиар зохицуулаагүй харилцааг дүрмээр зохицуулах замаар а улс төрийн намын АН-ын дотоод засаглалыг бэхжүүлэх зорилт байсан. Энэ бол АН-ын дүрэм бол гарсан за 3 дахь зорилт нь болбол мэдээж хүний асуудал яригдаж байна. Тэ а өмнө нь бол А АН-ын удирдлагад ажиллаж байсан хүмүүс а тодорхой улс төрчид болбол улс төрийн хариуцлагаа хүлээх ёстой тэ?

Тэгэхээр 3 дахь сонго а одоо шинэчлэлийн хүрээнд хийгдсэн 3 дахь ажил болбол энэ дотоод сонгуулиудыг зохион байгуулах дахиад л нөгөө засаглалтай нөгөө бид нарын бичсэн дүрмээр явах Ёстой байсан юм. Ер нь мхн за за залуучуудын танай бүлгэмийн одоо ямар ямар саналууд энэ дүрмийн өөрчлөлтөд оров? Ямар ямар? Одоо чухал та өөрсний бодож байгаагаар чухал саналууд орхигдов. За энэ болбол бас жоохон түүхэн рологи талаас нь бас харвал арай илүү тодорхой харагдаж магадгүй гэж бодож байна.

А Бид болбол дүрмийн төслийг болбол 2 удаа дахиж шинэчилж боловсруулсан байдаг юм. Тэгээд эхний дүрмийн төсөл дээр бид нар АН-ын шинэчлэлийн үйл явцад нэг одоо проци процессын гэх юм уу даа үйл явцын нэг том алдаа гарсан. За энэ алдаа болбол уучлаарай а тэр нөгөө дүрэм өөрчлөх ажлын хэсэг ч гэдэг юм уу тэрэнд бол танай тэр залуучуудын бүлэг байсан би ч бас ч байж байсан. Тийм а АН-ын 6 дугаар их хурлаас АН-ын дүрмийг өөрчлөх ажлын хэсэг үзэл баримтлалыг өөрчлөх ажлын хэсэг шинэчлэх ажлын хэсгүүд байгуулагдсан юм. Аанхан а харамсалтай нь болбол нөгөө дүрэм нь тодорхойгүй байхад болбол 6 дугаар их хурлаас намын даргын сонгуулийг дүрэмгүйгээр явуулах нөхцөлийг бүрдүүлчихсэн юм.

Тэгээд энэ болбол нэлээн дараачийн үйл явцад намын шинэчлэлийн үйл явцад нэлээн сөрөг нөлөө үзүүлсэн гэж боддог. Би хувьдаа нөгөө нэг даргыг нь сунгаа явуулна сунгаа явуулна гэдэг, яагаад вэ гэхлээр ер нь одоо дүрэм журмыг шинэчилнэ гэдэг болбол нөгөө өөрийн эрх ашиггүй хүмүүс хамтдаа өөрчилбөл их аятайхан дүрэм болдог л доо. А тэгэхээр намын дарга сонгогдоно гэдэг нь нөгөө дүрмийн шинэчлэлийг удаашруулах нэг хүчин зүйл болчихсон. Тэгэхдээ би нэгийг одоо зөвхөн Эрдэнэ дарга тэгчихсэн гэж хэлмээргүй байна л даа. Ер нь хэн ч байсан гэсэн тэгэх байсан.

А шинэчлэлийн үйл явцад болбол дараа нь эрх ашиг нь байгаа хүн оролцоод эхлэхлээр тэр дүрмийг одоо байх ёстой хэмжээнээс нь өөрчлөх гэж оролдох нь бол тодорхой. Энэ болбол одоо хүний натур гэх юм уу тэ а тэгээд эндээс шалтгаалаад болбол АН-ын дүрэмд А болбол нэлээд хэдэн том асуудлууд гарч эхэлсэн. За бид нарын би энэ 2 асуудлыг 2 хуваачихмаар байна л даа. Нэг нь нэг хэсэг нь болбол дүрмээ хийхдээ бид нар алдаа гаргасан. Тэрийгээ бас бид нар хүлээн зөвшөөрөх Ёстой ямар том алдаа гаргасан бэ гэвэл А урьдчилсан ямар нэгэн шалгаруулалтгүйгээр намын даргын одоо шалгаруулалт гээд дээ урьдчилсан ямар нэг одоо шүүлтүүргүйгээр ч гэх юм уу тэ а хүссэн.

Тийм боловч намын даргад өрсөлдөх боломжийг нээчихсэн. За тийм учраас бол одоо та санаж байгаа байх тэ. Би ч гэсэндээ урьдчилсан АН-ын даргад өрсөлдье гээд тухайн үедээ бас саналаа гаргаад нөгөө хөрөнгө мөнгийг нь босгох гээд ажиллаж байсан. Тэгэхээр энэ болбол яах вэ гэхээр хэт олон нэр дэвшигчдийг бий болгож байгаа юм. Тэгэхээр хэн ч олонхын санал авахгүй авах боломжгүй нь сонгууль болж байна гэсэн үг шүү дээ.

Тэгээд энэний цаана болбол нөгөө намын даргын хүлээн зөвшөөрөгдөх чадвар их доогуур гарч ирдэг юм байна лээ. За 2 дугаарт болбол манай нийгмийн хөгжлийн Энх нь Эрдэнээ 5 хүн өрсөлдөөд Эрдэнийн дарга чинь хэдэн хувийн саналаар гарч ирсэн юм. Та санаж байгаа 1 30 орчим хувийн саналаар өрдүүлж босож байгаа хүмүүс ч байна шүү дээ? Тийм. А 2 дугаар асуудал нь болбол А намын нийт гишүүдээс намын даргыг сонгоно гэдэг нь манай өнөөдрийн улс төрийн намын төлөвшлийн түвшинд гэх юм уу даа арай ч болоогүй байсан үе байсан байж магадгүй гэсэн.

Энэ болбол бид нарын анхандаа дүрмийн төслийг боловсруулахдаа гаргасан нэлээн том алдаа байсан. За дээр нь дахиад нэг алдаа байгаа. Нийслэлийн нам гэдэг намын бүтэц байдаг шүү дээ тийм за энэ намыг болбол бас дахиад гишүүдээсээ сонгодог болгосон. Энэ болбол их том алдаа юм байна лээ одоо харж байхад. Яагаад гэвэл нийслэл нам гэдэг болбол бүх дүүргийн намын намын хорооноосоо гишүүд нь сонгогддог байх ёстой тэрний одоо хамтын бүтэц байх ёстой болохоос биш шууд гишүүдээс сонгогдох юм болбол их том алдаа юм билээ.

Өнөөдөр эргээд харж байхад за энэ эдгээр алдаанууд бол байна бид нарын одоо дүрмийн төсөлтэй бид нар арай арай жоохон нөгөө туршиж үзээгүй юмыг хийсвэрээр одоо хэт романтикаар харсан гэх юм уу даа. Том алдаа юм байна аа гэж. Би одоо танаас ирсэн энэ 2 алдаа чинь яг дүрэмдээ ороод батлагдаад зарлагдаад явчихсан. Тийм тэгэхдээ энэ болбол юу гэдэг юм дүрмийн төсөл хийж байхдаа бид нарын гаргасан алдаа гэсэн үг шүү дээ. Тэ а дүрмийн төсөлд бид нар одоо анхны дүрмийн төсөл дээр хийчхээд дараа нь батлагдаагүй бас нэлээд асуудлууд байгаа.

Мхн за эдгээрийн нэг нь болбол А АН-ын дарга болбол бүх гишүүдээсээ сонгогдож байгаа тэ. Тэгэхдээ буцаагаад хариуцлага хүлээлгэх механизм нь болбол байхгүй болчихсон. Тийм. За уг нь болбол анхны дүрмийн төсөл дээр болбол АН-ын Их Хурал итгэл үзүүлэх эсэх асуудлаар нь дахиж хэрвээ санал хураагаад А тэгээд итгэл үзүүлэхгүй ээ гэж үзэх юм болбол дараагийн сонгуулиа зарлах ийм дүрмийн заалт байсан. Энэ болбол үндсэндээ алга болсон за 2 дахь а За энэ ч бол хамгийн том алдаа нь биш хамгийн чухал.

Бид нарын гаргасан алдаа болбол Үндсэн дүрмийн хороо Дотоод сонгуулийн хороо гэдэг 2 байгууллагыг за тэгээд Үндсэн дүрмийн хороо гэдэг нь үнэндээ болбол хяналтын бүтэц шүү дээ. Тэ АН-ын а дотоод сонгуулийн хороо гэдэг нь болбол сонгууль зохион байгуулдаг болчихсон. Одоо төр дээр харах юм болбол нэг нь болбол за аудит шүүх 2-ыг нийлүүлчихсэн юм шиг бүтэц. Үндсэн дүрмийн хороо гэдэг нь Аан а Дотоод сонгуулийн хороо гэдэг нь СЕХ-ны энэ 2 байгууллагаа АН-ын энэ байгууллагуудад бол А АН-ын түүхийг нь мэддэг соёлыг нь мэддэг энэ намд намын дотоод одоо амьдралаар замначихсан тэ. Төрийн өндөр албан тушаал дээр ажиллаж байсан ийм туршлагатай ёс зүйтэй эрхмүүд ажиллах болов уу гэсэн тийм бид нарын хүлээлт байсан учраас тийм хүмүүс нь АН тухайн үеийн шалгуур бол АН-д 15 жил аж ажилласан 15 жилээс багагүй хугацаанд АН-ын гишүүн байсан.

За дээрээс нь болбол АН-ын удирдах албан тушаалд ажиллаж байсан ийм хүмүүс өөрөө нэрээ дэвшүүлээд Их хурлаас сонгогддог байхаар дүрэмд хийж өгсөн юм. Уг нь мхн а яагаад ийм заалт оруулсан бэ гэхээр хэн нэгэн нэрээ дэвшүүлэхгүйгээр зөвхөн өөрөө нэрээ дэвшүүлнэ гээд. Тэгээд Их хурлаар батламжилж байж. Энэ байгууллагуудын одоо бүрэн эрх. Одоо ч гэсэндээ бид нар харах юм бол СЕХ а аудит энэ тэр бол шүүгч гайгүй Их хурлаар сонгогддог шүү дээ тийм үү энэ болбол?

Яагаад гэвэл бие даасан үйл ажиллагаа явуулах боломж нь ингэж л бүрддэг учраас яг тэр зарчмаар нь хийж өгсөн юм. Гэтэл бол яг дүрэм батлагдахдаа бол энийг нэлээн өөрчлөөд намын даргын санал болгосноор баталдаг болгоод дүрэм дээр оруулчихсан. Яг амьдрал дээр юу болсон бэ гэхээр тэгэхээр хараат ч юм уу тийм хараат болчхож байгаа юм. Тэгэнгүүт намын дарга орж ирээд бүгдээрэнгийнх нь нэрийг нь уншаад л бөөнөөрөө нэг л удаа баталчихсан. Одоогийн өнөөдрийн АН-ын Дүрмийн хороо нөгөө Үндсэн дүрмийн хороо АН-ын Дотоод сонгуулийн хороо гэдэг болбол бие дааж үйл ажиллагаа явуулах боломжгүй байгууллагууд байгуулагдсан нь бол бид нарын нэлээн том алдаа байгаа юм.

За тэгээд энэнээс энэ нь болбол АН-ын шинэчлэлийн үйл явцад нэлээн том одоо саад тотгор учруулчихсан учруулж байна л даа энэ бүтцүүд. Яагаад гэвэл бие даасан үйл ажиллагаа явуулах боломжгүй болчихсон учраас дараагийнх нь асуудлууд хөврээд байгаа. Бид нар ер нь м дүрэм журам зарчим гэдэг юм уу тэ нэг арай урт хугацаанд бид нарын харилцагч болох юмаа бага үнэл гэхлээр нөгөө ойрын зовлонтойгоо ойрын бэрхшээлтэй ингээд зууралдаад байвал ийм л зүй тогтолтой болчхоод байгаа юм л даа. Жишээлбэл ийм ийм алдаанууд гарчээ гэдгийг та бол жишээлбэл хэзээ ойлгосон бэ? Дүрмээ бол 17 оны хэдэн сард баталлаа.

М 4 болбол 17 оны Үгүй 17 оны 7 дугаар хурал 17 оны А 8 сард шиг санаж байна. Тэрнээс цаана нь болбол нөгөө намын даргын сонгууль явчихсан явчихсан явчих. За та тэгээд энэ ийм ийм алдаанууд өрөнд орчихлоо гэдгийг та жишээлбэл хэзээ ойлгосон? За би бол намын даргын сонгуульд яваад дуусахад бол ер нь бид нар намын даргыгаа шууд бүх анхан шатаасаа сонгох нь маш том эрсдэлтэй байсан юм байна аа гэдгийг ойлгосон. Яагаад вэ гэвэл АН-ын дотоод сонгуульд анх удаагаа мөнгө орж ирсэн энэ болбол одоо УИХ-ын сонгуульд бас л сонгогчид мөнгөөр саналаа өгөөд байна шүү дээ.

Тэгтэл нийгмийн хөгжлийн зүй тогтол талаасаа харах юм бол ялангуяа ардчилсан тогтолцоонд бол улс төрийн намын дотоод засаглал түрүүлж нийгмээ чирч явдаг улс төрийн намын дотоод засаглал мөнгөгүй эрүүл саруул хүмүүсээ зөв шалгаруулдаг болж байж дараа нь нийгмийн өөрчлөлтдөө чирч явдаг. Гэтэл болбол буцаад нөгөө нийгмийн өөрчлөлтийн юу улс төрийн нам руугаа орж ирсэн нь болбол миний хувьд бол их. За эндээс эхлээд л би жоохон буцаад шүүмжлэлтэй болж эхэлсэн л дээ. Аан тэгээд тэр үед та одоо өөрийнхөө бодлыг нөхдүүддээ ч юм уу тэр үед чинь нөгөө а дүрэм бол арай батлагдаж амжаагүй байсан байна шүү дээ? Тийм.

Тэгэхээр энийгээ та өөрийнхөө бодлыг одоо нөхдүүддээ Үбхд танилцуулж ярьж урьж байсан юм байна уу? Өө байлгүй яах вэ би бол энэ талаар болбол байнга байр сууриа илэрхийлсэн а 2 асуудалтай. Одоо манай намын дүрэм дээр байгаа бас нэг асуудал байгаа юм. Аанхан би одоо цаана нь оруулсан хүмүүсийнх нь нэрийг нь дурдмааргүй байна л даа АН-ын гишүүн одоо намын удирдлагуудын байр суурьтай нийцэхгүй юм ярих юм болбол ерөнхийдөө тэгээд намын удирдах байгууллагаас ч юм уу эсвэл намын гишүүнээс хасдаг ийм дүрмийн заалтыг бас оруулаад ирчихсэн би одоо яг тэр заалтаар нь өөрөө хасагдчихаад сууж байгаа л дээ. Тийм.

Тэгэхлээр энэ болбол одоо бид нар 1992 оны үндсэн хуулийн амин сүнс болсныг одоо бид нар өнөөдөр мартчихаад их ярихгүй байгаа юм л даа. Тухайн үеийн ардчилсан хөдөлгөөнүүдийн хамгийн их гаргаж ирж тавьж байсан том асуудал ардчилсан тогтолцоонд заавал байж байх ёстой асуудал бол олон ургалч байдал олон ургалч байдал гэдэг болбол а ялгаатай үзэл бодлыг хэдийгээр таалагдахгүй байсан ч ялангуяа эрх мэдэлд байгаа хүнд таалагдахгүй үзэл бодолтой зэрэгцэн орших тэр хүлцэх гэдэг юмыг байж байж энэ чинь оршдог шүү дээ тэ? Тэгэхээр АН болбол уг нь болбол манай АН чинь м Монголын улс төрийн том ноён нуруу одоо ч хэвээрээ байгаа шүү. Хэв хэвээрээ байгаа а Харамсалтай нь яах вэ бид нарт жоохон дотооддоо асуудал байгаа тэгэхдээ энэ болбол шийдэгдэнэ цаг хугацаа л хэрэгтэй. Бидэнд а шийдэхийн а цаг хугацаа хэрэгтэй гэдэг нь тийм эр нь хүсэл эрмэлзэлтэй хүмүүс байгаа учраас хэлж байгаа шүү.

Мхн өөрчлөгдөнө. А.Энэ нам болбол Монголын ардчилсан хувьсгалыг одоо тэргүүл манлайлж явж байсан улс төрийн хүчнүүдийн шууд залгамжлагч. Тийм ч учраас болбол дотоод ил тод, нээлттэй, одоо маргаан мэтгэлцээн дээр үндэслэсэн хамтын шийдвэр гаргахыг эрмэлзэж ирсэн байгууллага а Тийм учраас манай энэ нам АН-д болбол энэ олон ургалч байдлыг хамгаалах гэдэг нь Монголын нийгмийн түүчээл байх Ёстой уг нь бол мхн а тэгээд за урьд нь болбол танай АН-ын одоо таны хэлдгээр тэр олон ургалч үзэл гэдгээр болбол танай одоо алив хурал мурал болбол бараг бөөн маргаан бараг зодоон цохиондоо ороод л тардаг тийм жишигтэй байсан шүү дээ. Тийм ээ 16 оноос өмнө. Тэгээд энэ ер нь болохгүй байна уу ч гэж үзсэн юм уу?

Даргыгаа одоо бүх гишүүдээсээ сонгоод ингээд одоо жишээлбэл нэг ийм лидертэй явъя гэсэн тийм эрмэлзэл байсан уу үгүй юү? Одоо тэр дотоод юмаа хэдүүлээ больё тийм тийм байлгүй яах вэ? Мэдээж тийм хүсэл сонирхол бүгдэд нь байсан. Тэгээд бид нар нэг шуудайд хийчихсэн үхрийн эвэр шиг байна аа ингэж болохгүй ээ гээд л тийм тийм юм их яригддаг байсан. Гэхдээ бид нар нэг жоохон ялгааг нь жоохон тодруулах хэрэгтэй юм аа 1 дүгээрт нь хоорондоо эв нэгдэлгүй байна гэдэг нь юу гэсэн үг вэ гэдгийгээ бид нар зөв ойлгох ёстой.

За энэ уучлаарай чи жаахан фракц уучихсан байна шүү дээ. Тийм энэ болбол тэр болбол 1 дүгээрт нь тэр фракцад хуваагчдын үзэл баримтлалын итгэл үнэмшлийн нэгдэл биш байсны шинж байсан шүү шүү. Үнэндээ практ гэдэг бол одоо АН ип фракууд рактууд гээд байгаа юм бол алга байна мхн за гэхдээ болбол цаана нь болж өнгөрч байгаа тэр эв нэгдэлгүй байна гээд байгаагийн цаад талд бол ийм тийм дураараа бие биеийгээ гахай, нохойгоор нь дууддаг, хараал ерөөл хэлдэг болбол энэ бол яагаад ч үгүй байж болохгүй. Орчин үеийн ялангуяа тэ энэ засаг ардчилсан тогтолцоо ингэж хөгжиж байхад байж болохгүй. Зүгээр бид нар юун дээрээ нэгдэх ёстой вэ гэхээрээ хамгийн эхлээд 1 дүгээрт нь үзэл баримтлал дээрээ нэгдчих ёстой 2 дугаарт нь бид нарт зарчмууд байх ёстой тэ мхн а жишээлбэл хурлууд нь тогтмол болж байх ёстой хэлэлцэх асуудлууд нь урьдчилаад хүмүүст мэдэгдэж байх ёстой тэрүүгээрээ саналуудаа тусгаад хурал дээр яаж хэлэлцдэг нь тодорхой байх Ёстой тэ ийм юманд байх юм болбол хүмүүс бас тэгж уурлаж бухимдахгүй шүү дээ.

Энэ чинь хамтын шийдвэр гаргадаг институт. Одоо дэлхий дээр хамгийн тогтвортой байгаа улс төрийн намууд болбол нэг үндсэн шинж байна л даа. Байнга хуралдаж байдаг байнга хуралдаж байдаг А хурал нь бол өмнөөс товлогддог хүмүүс нь хуралд оролцох хүмүүс нь сонгогддог, тогтолцоо нь эрүүл, тэгээд хэлэлцэх асуудлууд нь тодорхой урьдчилаад саналуудаа авчихсан тэ. Ер нь улс төрийн намын үйл ажиллагаа гэдэг бол тэгээд тэр чигээрээ хурал шүү дээ тэ? Янз бүрийн шатны хурлууд байгаа юм.

Энийгээ хийгээд сурчих юм болбол энэ одоо түрүүнийх шиг тэр үхрийн шуудай хийчихсэн Эверси ч болохгүй а нөгөө талаасаа тэрийг зөвтгөх гээд одоо үнэмлэхүй эрх мэдэлтэй нэг хүнийг намын дарга болгох гэж бас буруу шүү дээ тэ. Тэгэхээр энэ 2-ыг бид нар балансыг нь бол ж хамгийн гол юм нь бид нарт бол улс төрийн ялангуяа улс төрийн үйл ажиллагааны шийдвэр гаргадаг соёлд суралцах шаардлага бол байгаа аанхан. За тэгээд 17 онд нөгөө Үбххийн шинээр зохион байгуулсан улс даяар одоо сонгууль явагдсан тийм ээ энүүгээр хуучин үгийнхээ хэдэн хувиар солигдсон бэ? Та санаж байна уу? Тэр за одоогийн байгаа Үндэсний бодлогын хорооны гишүүдийг а 2016 оны ҮЗХ-ны гишүүдтэй харьцуулах юм бол бараг 83 4% нь байгаагүй хүмүүс байгаа шинэ хүмүүс байгаа.

Тийм миний ойлгосноор их олон залуучууд орж ирсэн байна лээ. Тийм тийм. Тэгээд за жил болгон Үбх чинь нөгөө ротац явуулдаг 1 30% дээр нь явуулдаг гээд тэгж байна лээ. Тэгээд тэрний шалгуур нь юу вэ гэсэн чинь хүн болгоныг гишүүн болгоныг нэг оноогоор үнэлээд бага оноо аваасыг нь хасаад тэр үлдсэн гарсан суудал дээр нь дахиж сонгууль явуулдаг гэж. Энэ процесс одоо таны бодлоор хэр үнэн зөв шударгаар явсан бэ?

Энэ дахиад л нөгөө дүрмийн асуудал руугаа орно. Дахиад нэг энэ дээр асуудлаа байгаа дүрмийн асуудал байгаа 1 дүгээрт би болбол одоо жишээлбэл манай намын дүрэмд 39 хүртэлх насны залуучуудыг зөвхөн залуучууд хоорондоо өрсөлддөг 380 Үндэсний бодлогын хорооны гишүүний А 76 нь зөвхөн залуучууд 30-аас дээш доош хоорондоо өрсөлддөг дүрэм хий гэсэн энэ бол буруу. Яагаад? Би мэдээж залуучуудыг дэмж дэмжих нь буруу гэж байгаа юм биш. Яагаад буруу вэ гэвэл улс төрийн үйл ажиллагаа гэдэг болбол тийм насаар тогтоогддог тийм үйл ажиллагаа биш шүү дээ.

Энэ чинь Монголын бүх ард түмний эрх ашгийг ашгийн төлөө шийдвэр гаргах гэж байгаа юм. Уучлаарай тэр чинь тэгвэл 1 залуучуудад нэг тодорхой квот оролдлог юм байна шүү дээ. Тийм 5 тийм 5 гишүүн тутмын нэг нь тэр нь зөвхөн залуучуудын ш байх ёстой ч гэдэг юм уу тийм а за 5 гишүүн тутмын нэг нь эмэгтэй байх ёстой гээд бас өгчихсөн. А уг нь бол иймэрхүү кодууд юун дээр тавьдаг вэ гэвэл нийт нэр дэвшигч дээр харгалзаж үздэг үзүүлэлт байж магадгүй а тэгэхдээ ихэнхдээ бусад улс орнуудын намыг харах юм болбол жендерийг харгалзаж үздэг. Одоо эмэгтэйчүүдийн оролцоог нэмэгдүүлэхийн тулд.

Гэхдээ эмэгтэйчүүд гэж ялгаварлахгүйгээр аль нэг хүйсээс нэр дэвшиж байгаа хүмүүс нь 30%-аас доош байж болохгүй шүү ч гэх мэтчилнээр А квот орж ирдэг л дээ гэхдээ энэ болбол бас ардчилсан зарчим төдий л нээлт ил юу? Одоо нийцэж байгаа зүйл бас биш шүү дээ тэ? Ялангуяа залуучууд дээр бол энэ буруу а улс төрийн зүгээр дэлхий дээр байж байгаа тогтворгүй байгаа засаглалуудын үндсэн шинж бол дан залуучуудаас бүрдэх явдал шүү дээ. Ер нь а яагаад гэвэл улс төрийн үйл ажиллагаа гэдэг чинь залуучууд биш гэдэг нь чухал биш. Залуучууд шийдвэр гаргавал сайн.

Мэдээж залуучуудыгаа арай илүү ойлгодог байж магадгүй. Гэхдээ л энэ чинь болбол улс орны төлөө шийдвэр гаргана гэдэг чинь бас бол тийм үндсэн хүчин зүйл нь биш юм аа. Тэгэхээр энэ болбол нэлээн том алдаа 2 дугаарт нь а улс төрийн үйл ажиллагаанд оролцож байгаа хүний ерөөсөө үндсэн үйл ажил үйл ажиллагаа явуулах үндсэн шинж нь тогтмол хугацаатай байх Ёстой. Одоо бид нар 4 жил тутам парламентын гишүүдийг сонгодогтой адилхан тодорхой хугацаанд тэр хүн хугацаагаа дуустал тэр эрхээ хэрэгжүүлэх одоо амунити гэдэг шүү дээ тэ. Дархлаа байж байж улс төрийн үйл ажиллагаа явагддаг.

Энэ бол улс төрийн намын дотоодод ч гэсэндээ засаглал ч гэсэндээ ялгаагүй бүх улс орнууд тийм байгаа, ардчилсан тогтолцоотой ардчилал хөгжчихсөн орнуудад. Тэгэхлээр АН-ын Үндэсний бодлогын хороо гэдэг бол хорооны гишүүн гэдэг нь уг нь зарчмаараа болбол 3 жилийн хугацаатай сонгогддог бол 3 жилийн хугацаа нь дуусах хүртэл тэр дархлааг нь хадгалах ёстой шүү дээ тэ? Тэгсэн харамсалтай нь болбол одоо дүрмийн өөрчлөлтөөр одоо энэ тэр гаргасан байхгүй юу. Рдацын одоо яах вэ ард а явна 3 жил тутамдаа рдац явж байх ёстой шүү дээ тэ. Гэхдээ 3 жилээс нь богинохон хугацаанд одоо шийдэл тавих тэгсэнгүй ээ ингэсэнгүй ээ гээд.

Ингээд нэг ийм дүгнэдэг тэрийг нь тэгээд үндсэн дүрмээ ороод дүгнэнэ. Тэгээд одоо жишээлэх юм бол өнгөрсөн 12 дугаар сард ямар асуудал тавьж байна вэ гэхлээр би Үндэсний бодлогын хорооны гишүүнд татвараа төлдөг за тэгэхэд дээрээс нь нэмээд дүүргийн намаас хандив өг гэж байгаа юм тэ. Тэгэхээр нь би намд татвараа төлж байгаа би хандив өгөх эсэх нь болбол энэ нэг сайн дурын үйл ажиллагаа учраас би энэ удаа өгөх боломжгүй байна аа гэдгээ өгөөгүй юм уу? За тэгэнгүүт намайг Үндэсний бодлогын хорооны гишүүний үүргээ биелүүлээгүй нөгөө оноо тавьдаг системээрээ намайг буцаагаад Үндэсний бодлогын хорооны гишүүнээс хасах саналыг нь бас АН-д хүргүүлж байсан л даа оны өмнө. Тэгэхээр болбол энэ бол дахиад л манай намын дотоод а асуудал засаглалын асуудал байгаа юм.

Гэхдээ уучлаарай би нэг юмыг нэмээд хэлчихье. Хэдийгээр хоёулаа АН-ын дотоод засаглалын асуудлыг ярьж байгаа олон болохгүй бүтэхгүй юмнууд байгаа ч гэсэндээ энэ МАН-тай бол харьцуулахгүй шүү. Одоо би жишээлбэл АН-ын үйл ажиллагааг дотоод засаглалыг нь ингээд шүүмжилж байгаа ч гэсэндээ а энийг би МАН-тай харьцуулж шүүмжлээгүй шүү а би ямар байх ёстой вэ гэдэгтэй нь харьцуулаад сэтгэл дундуур байгаагаа илэрхийлж байгаа болохоос биш МАН-ын дотоод үзэгдэл болбол бүүр АН-тай харьцуулахгүй юм уу засаглал байхгүй ч гэж хэлж бараг болохоор. Мхн за тэгээд таныг одоо энэ Үндэсний бодлогын хорооноос хасах тэр комиссын шийдвэр яагаад гарсан юм та юун дээр буруудсан юм а Яг тодорхой бол юун дээр? Одоо шийдвэр дээр бол тусгаагүй.

Надад албан ёсоор Үндэсний үндсэн дүрмийн хорооны шийдвэрийг өгөөгүй АН-ын дарга гарын үсэг зурж байж баталгаажна. Үндсэн дүрмийн хороо болбол дүгнэлтээ гаргачихсан байна лээ. Тэгээд надад болбол тодорхой мэдээлэл өгөөгүй байна. А Миний ойлгосноор болбол Мм энэ АН-ын сонгуульд нэр дэвшигчдээс санхүүгийн босго тавьж байгааг нь эсэргүүцсэн АН-ын Үндэсний бодлогын хорооны гишүүдээс гарын үсэг цуглуулаад 400 яг одоо саналын эрхтэй 380 хүн байгаа. Уг нь тэндээс 3-ны нэгийнх нь саналыг цуглуулах зорилго тавиад уг нь гарын үсэг цуглуулсан юм.

Тэгээд 100 орчим хүний гарын үсэг цуглуулсан Үндэсний үндэсний бодлогын хорооны гишүүний а Хэрвээ 3-ны 1-ийг нь цуглуулчихсан байсан бол үндэсний бодлогоороо дахиж хуралдах ёстой а тэгээд тэрэнд нь хүрээгүй. А дээрээс нь дахиад А За яах вэ янз янзын л хүчин зүйлүүд байгаа байх. А Нэлээн том хүчин зүйл нь болбол дараачийн шатын нэр дэвшигчийг сонгон шалгаруулах явцад тэр 100 саяыгаа жинхэнээсээ ашиглаж эхэлсэн нь болбол болохгүй л дээ. А Би тэн дээр болбол АН-ынхаа залуучуудтай ч гэсэндээ бас санал нэгдээгүй үнэнийг хэлэхэд. Яагаад гэвэл энэ болбол бас нэг талаас нь харах юм болбол нөгөө хамтын шийдвэрийг хүлээн зөвшөөрөхгүй байгаа хэлбэр мөн.

А.Гэхдээ нөгөө талаас нь итгэл үнэмшлээ харах юм болбол хүлээн зөвшөөрөх аргагүй зүйл л дээ. А Бид нар өнгөрсөн 30 жилийн Монголын улс төрийн амьдралыг харах юм болбол Монголын улс төрийн сонгуулийн зардал үргэлж өсөж ирсэн. Одоо өнөөдөр Монгол улсын дотоодын нийт нэг хүн ноог. Одоо энэ бүтээгдэхүүн 4 мянган доллар орчим байна. За бид нараас 10 дахин дор хаяж наад зах нь 10 дахин өндөр нэг хүнд ноогдох дотоодын нийт бүтээгдэх хүнтэй орнуудын сонгуулийн нэг нэр дэвшигчид ноогдож байгаа зардал нь манайхаас 5 дахин бага байгаа.

Тэгэхээр энийг бид нар бол харьцуулж харьцуулах аргагүй том тооны зөрөө байгаад байна тэ мхн тэгэхээр энэний цаана нь болбол а мэдээж АН-ыг буруутгах нь утгагүй байна нэг талаасаа. Яагаад гэвэл УИХ-аас Сонгуулийн хуулийг батлахдаа маш өндөр зардал шаарддаг хувилбаруудыг нь үргэлж сонгож явж байна тэ тэгээд энийг дагаад улс төрийн үйл ажиллагаа чинь өөрөө маш өндөр зардалтай болоод байна. Тэгэхээр тэрийгээ тэрнээсээ шалтгаалаад улс төрийн намууд дахиад мөнгө яаж босгох вэ гэдэг өөр юм руу шилжээд энэ нь одоо явсаар байгаад а нөгөө улс төрийн намын үндсэн чиг функцээсээ үүргээ биелүүлж чадахгүй болчхож байгаа байхгүй юу. Яагаад гэвэл уг нь бол улс төрийн нам чинь хамгийн шилдэг хүмүүсийг сонгон шалгаруулаад өрсөлдөөний зарчим дээр үндэслэж шалгаруулаад төрийн сонгуульд өрсөлдөхөд нь тусалдаг институт шүү дээ тэ. Гэтэл тэр шалгуурт нь мөнгө ороод ирчихлээр болбол энийг хүлээн зөвшөөрөх аргагүй л дээ тийм таны ярианаас би нэг та энэ мөнгөний асуудал нам руу орж ирсэн гээд та түрүүн тэр 5 нэр дэвшигч намын даргад өрсөлдсөн тэн дээр мөнгө ирсэн гэж байна одоо 16 оны сонгуулиас бас дахиад мөнгө яриад уналаа гэж байна гэж байна.

Тэгээд тэр энэ бүх сонгуулийг чинь зохион байгуулахад зардал 90 нь гардаг юм байгаа биз дээ? Тийм ээ дараа сонгууль тийм тийм. Тэгэхээр та тэр мөнгийг хаанаас олс олох юм болж байна? Одоо та жишээлбэл таны бодлоор тэр мө сонгуулийг зохион байгуулах мөнгийг нь хаанаас олох ёстой юм за эхлээд 1 дүгээрт нь сонгууль зохион байгуулах мөнгийг олох ёстой гэдэг нь хамгийн эхний зорилго биш шүү. Хамгийн эхний зорилго бол юу байх ёстой вэ гэвэл яаж зардлыг бууруулах вэ гэж бодох ёстой байсан мхн а тэгэхдээ энэ хуулийн хүрээнд хуульдаа өөрчлөлт оруулах замаар сая жишээлэх юм болбол миний бас дахиад нам дотроо шүүмжлэлтэй хандаж байгаа юм болбол эрх баригчид болбол хамгийн өндөр зардалтай сонгуулийн хууль хуулийн хувилбарыг сонгож авч байна.

Тэ а 1 дүгээрт бол эрх эрх баригчид мөнгөтэй байгаа төрийн одоо манай авлигалын одоо индексийг харахад ч гэсэндээ манай одоо энэ а төсвийн одоо цоорхойг харсан ч гэсэндээ тэ. Эрх баригчид бол мөнгөтэй байгаа тэр бол тодорхой. Тэгэхээр тэр мөнгөндөө дулдуйдаж бас ялгах хувилбараа сонгож авч байна шүү дээ. Нэг талаасаа тэ мхн энийг бол АН эсэргүүцэх ёстой байсан. Эсэргүүцээд зогсоод нийгмийн анхаарлын төвд энэ асуудлыг авчраад одоо эрх баригчдын хийж байгаа үйлдлүүдийг шүүмжлээд тэ олон нийтийн дэмжлэгтэйгээр УИХ-ын сонгуулийн тухай хуулийг одоо энэ хэргээ хэвээр нь батлуулахгүй байх боломж байсан уу гэвэл байсан.

Харамсалтай нь энэ боломжоо бол АН-ын УИХ дахь зүйл ашиглаагүй бүрэн дүүрэн бариагүй. За тэгээд ийм хэдийгээр цөөнх ч гэсэндээ энэ бол боломж байсан шүү. А энийг бол ашиглаж чадаагүй за Сонгуулийн хууль батлагдчихлаа. Сонгуулийн хууль батлагдсаны дараа А зардлын дээд хязгаар баталж байгаа тэ УИХ-ын сонгуулийн тойрог тус бүр дээр нэр дэвшигч тус бүр дээр зардлын дээд хязгаар улс төрийн намууд дээр зардлын дээд хязгаар баталж байгаа. Энийг энд бас оролцох нөлөөлөх боломж байсан.

Энэ зардлын дээд хязгаарыг бууруулах боломж байсан тэгэхдээ энд дахиад 2 тал байгаа хуулиар бууруулсан ч гэсэндээ нөгөө талдаа амьдрал дээр их хэмжээний мөнгө зарцуулдгаараа зарцуулна а гэхдээ л ямар ч байсан гэсэн хууль ер нь энэ рүү анхаарлыг нь төвлөрүүлэх ёстой байсан даа. Нийгмийн анхаарлыг төвлөрүүлэх ёстой байсан. За 3 дугаарт нь болбол дахиад зардлыг бууруулах боломж нам дотроо байсан. Жишээлбэл за би хэрвээ АН-ын дарга байсан бол шүү дээ монголын ард түмэнд хандаад уучлаарай бидэнд бол сонгуульд зарцуулах мөнгө байхгүй ээ а гэхдээ бид нэр дэвшигчдээ ингэж ингэж сонгон шалгаруулж байгаа. Тэгээд яагаад бид нар ингэж сонгон шалгаруулж байгаа вэ гэхээр та бүхэнд яагаад бид нар зардал их хэмжээний зардал мөнгө босгохгүй вэ гэхлээр энэ хүмүүсээс буцаагаад энэ хүмүүсийг өрөнд оруулахгүйгээр ингээд бид нар чадлынхаа хэрээр дотроосоо хамгийн шилдэг гэсэн хүмүүсээ сонгочихлоо та нар дэмжээч ээ гэсэн бол Монголын ард түмэн тэнэг биш харин ч илүү дэмжих байсан.

За тэр боломжийг бас ашиглаагүй мхн за сүүлдээ явсаар байгаад энэ юун дээр тулаад би одоо илүү одоо хүчтэй гэх юм уу даа байр сууриа илэрхийлж эхэлсэн. Би олон нийтэд таньж эхэлсэн бэ гэвэл А зардлын дээд хязгаарын 50%-тай тэнцэх хэмжээний мөнгийг нэр дэвшигчдээсээ авна гэсэн шийдвэрээс болсон. Тэр нь юу гэсэн үг юм? А одоо УИХ-ын сонгуулийн 100 саяыг авчихсан тийм ээ тийм горилогч орлогчоос за дахиад дээрээс нь бас авъя гэсэн юм уу? Тийм.

Дээрээс нь болбол нэр дэвшигчидтэй гэрээ байгуулаад УИХ-ын сонгууль УИХ-ын сонгуулийн тухай хуулиар тогтоосон зардлын дээд хязгаар байгаа шүү дээ? Тийм тэрний 50%-тай тэнцэх хэмжээний мөнгийг аймаг дүүргийн намууд руу байршуулах тийм шийдвэр гарсан байхгүй юу. Тэгээд дараа нь уучлаарай а 100 саяыг болбол одоо горьдож байгаа хүн болгоноос авсан гэсэн. А Тэр нэг тал мөнгө гэдгийг та тэгвэл нэр дэвшигчид зодарсны дараа тэр улсууд дахиж төлөх болсон юм уу? Үгүй ээ тодргүй байхад тодорхойгүй байгаа шүү дээ.

Одоо тэгээд одоо ч дээ татваргүй байгаа шүү дээ? Тийм тэрийг бас төлөх болсон байхгүй юу. Тэгээд горилогчдоос бас тэрийг авна гэсэн үг. Тийм тийм. Тэгэхдээ яах вэ одоо энэ шийдвэр нь болбол эргэж харж байна л даа нам дээр энэ болбол а энэ чигээрээ явах юм бол энэ чинь УИХ-ын сонгууль нэр дэвшигчдэд зардлын доод хязгаарыг улс төрийн нам тогтоосон үйлдэл болж хувирч байгаа байхгүй юу.

Энэ чинь хотод юу билээ нэг дүүрэг чинь бараг 700 хэд одоо сая байсан шүү дээ тийм за за зарим аймгууд дээр болбол тийм 400 хэдэн саяас эхэлж байгаа тийм тийм тийм тэгээд танай намын нэг гишүүн бас Мөнхэрдэнэ билүү нэг хүн а тэр хүн чинь бас энэ ач 3-аас 400 бид зуугаа төлчхөөд байхад дахиад 3 400-г төл гэлээ гээд тэгээд одоо хэд хоногийн өмнө би Эрдэнэ даргатай яг энэ асуудлаар бид 2-ыг бас ярилцсан юм. Тэгээд яг энэ асуудлыг асуусан чинь Үгүй ээ тэр болбол зүгээр нөгөө нэг намын дүүргүүд Мүүргүүд тэр нөгөө анхан шатын байгууллагууд дээр л технологийн ажил хийхэд нь хэрэгтэй энэ болбол байж болохгүй энэ бид нар маш хүнд сонголтуудын өмнө байгаа л даа. Үнэхээр одоо Эрдэнэ даргыг би хэдийгээр нэг талаас нь шүүмжлээд байгаа ч гэсэн бас энэ бас үнэхээр хүнд сонголт. Яагаад вэ гэхлээр энэ удаагийн сонгуулийн хууль болбол нэг намын нэр дэвшигчид хоорондоо өрсөлдөж байгаа хууль. Тийм энэ бол 2 мянга уучлаарай 2008 онд А УИХ-ын сонгууль явсан хууль за энэ сонгуулийн үр дүн дээр бид дүнгээр бид нар 7 дугаар сарын 1-ний гашуун сургамжтай үлдсэн 2012 онд энэ сургамжаа засахад эндээсээ сургамж аваад алдаагаа засахын тулд пропорцион системийг оруулж ирсэн.

За пропорциональ систем орж ирснээр одоо нийт УИХ-ын гишүүдийн 3-ны 1 нь пропорциональ системээр сонгогдсон үлдсэн 2 нь бас энэ томсгосон тойрогтой а нэг намын хүмүүс хоорондоо өрсөлдөх системээр явсан тэ за ингэнгүүт нам дамнасан ийм хуйвалдаанууд үүсдэг байхгүй юу. Энэ чинь угаасаа системийн гажиг нь. За тэгээд 16 онд болохгүй юм байна аа гээд жижиг бүүр жижиг мажоритар руу барьсан тэ тэгээд энэ одоо хэд хэдэн удаагийн сонгуулийн дүнг харах юм болбол улс төрийн намууд дотроо үнэхээр одоо эв түнжингүй эв нэгдэлгүй болж эхэлсэн. Энэ бол улс төрийн намын төлөвшилд маш их хортой сонгуулийн систем байгаа байхгүй юу. Тэгээд энэ системийг сая дахиад сонгоод авчихсан.

Энэ системийн үр дүнгээр яг саяын асуудал гарч ирж байгаа. Яагаад вэ гэхлээр одоо жишээлбэл би Өвөрхангай аймгийг бодъё л доо. Тэгээд Өвөрхангай аймагт АН-аас нэр дэвшиж байгаа 3 хүн сонгуулийн эхний өдрөөс 3 өөр машинд суугаад 3 өөр сум руу явчхаж магадгүй яагаад гэвэл хоорондоо өрсөлдөгч учраас тэ. Тийм учраас энийг нь ядаж одоо нэг оролдлого хийж байна шүү дээ. Санхүүгээр нь, хооронд нь холбочихъё тэ тэгэнгүүт нэр нэр дэвшигчид сонгуулийнхаа зардлыг урьдчилаад тэр Өвөрхангай аймгийн намынхаа сонгуулийн дансанд хийчих ээ тэгээд хамтын шийдвэрээрээ тэрийгээ зарцуул аа л гэдэг.

А уул нь санаа нь бол тийм байхгүй юу. Нэг талаасаа буруутгаад байхад бас хэцүү а гэхдээ нөгөөдөх нь дахиад мөнгөн дүнтэй л холбоотой. Тэгээд тэдийг заавал хийх ёстой гээд эхлэхээрээ улс төрийн нам УИХ-ын сонгуульд нэр дэвшигчдийн зардлын доод хязгаарыг баталсантай яг ижилхэн үйлдэл болчхоод байгаа байхгүй юу. Тэгэхээр бид нар одоо өнөөдөр а сайн харах хэрэгтэй л дээ. Мэдээж энэ бол үнэхээр улс төрийн намын шинэчлэл Монголын өнөөдрийн улс төрийн амьдралд болбол хамгийн хэцүү ажлуудын нэг.

Яагаад вэ гэхээр хуулиар зохицуулаагүй харил дүрмээр зохицуулах гэж байгаа юм 1 дүгээрт. Тэгэхээр дүрмээр зохицуулж байгаа хуулиар зохицуулаагүй харилцаа гэдэг болбол одоо санкц гэдэг юм шүү дээ тэ шийтгэл ногдуулах боломж их хомс байдаг. Одоо жишээлбэл АН-ын дотоод сонгуульд мөнгө тараачихлаа гэхэд эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх бол үнэхээр хэцүү хуулийн зохицуулалт байхгүй учраас тэ а магадгүй шүүх ч гэсэндээ энэ төслийг авч хэлэлцэхгүй байх магадлал их өндөртэй. Тэгэхээр энэ болбол маш хэцүү ажил. Нэг талаасаа орчныхоо хувьд а нөгөө талаасаа улс төрийн намын шинэчлэл гэдэг болбол тэр дээр шинэчлэгдэх ёстой эхлээд улс төрийн том систем дээрээ улс төрийн намын тухай хуулиа өөрчлөх ёстой сонгуулийн хуулиа харах ёстой тэ одоо манай Сонгуулийн хууль болбол Монголын ардчилалд хамгийн хохиролтой хуулийг нь сунгаад авчихсан тэрүүгээр сонгуулиа хийж байгаа дахиад энэ нь улс төрийн намын намуудыг дахиад дотор нь задална.

Үгүй ээ тэгээд энэ хуулийг чинь энэ эрх баригчид сая баталсан. Тийм ээ түрүүн одоо тооны өмнө баталсан байх. Тэгээд тэр хор уршиг тэр нам доторх одоо задрал ч гэдэг юм уу хуваагдал энэ тэр чинь энэ намд бас л адилхан үйлчилнэ шүү дээ ардчилсан Тийм тэ тэгээд байхад эд нар энэ нөхдүүд яагаад энэ энэ системийг сонгосон юм бол таны бодлоор? Миний бодлоор болбол энэ хуулийг батлах болсон шалтгаан нь Ардын намын хуваагдал байсан аанхан а нэгэнт дотроо хуваагдчихсан байсан учраас энэ сонгуулийн систем болбол хуваагдлыг гүнзгийрүүлдэг. А Тэгээд а энэ одоо МАН-ын өмнөх үйл явцыг нь харъя л даа.

Тэ 32 33-ын бүлэг гээд 2 хуваачихсан 65 Тийм байсан учраас бараг хариугаа авахгүй гэж нэгнээсээ хариугаа авах гэж ийм системийг сонгосон болов уу гэж бодож байна. А тэгээд энэ өмнөх одоо сонгуулийн жишгийг харахад ч гэсэндээ тийм шүү 2008 онд бас л улс төрийн намын фракцууд ямар хүчирхэг байлаа тэ 12 онд ямар хүчирхэг байлаа. Эндээс шалтгаалаад ийм хуулиудыг илүү санаачилж хэрэглэж байгаа юм шиг санагддаг. Энэ удаад болбол миний хардаж байгаагаар МАН-ын бүлэг 2 хуваагдчихсан байсан а энэ сонгуулийн системээр дамжуулаад нэгнээсээ хариугаа авах бололцоо нээж байгаа. Дахиад тийм.

Та тэгээд өөрөө ч түрүүн хэллээ л дээ одоо Эрдэнэ дарга маш хэцүү сонголтын өмнө байгаа. Энэ нөгөө талд нь аймгийн эрх төсвийн мөнгөтэй сөрөг хүчин сөрөг хүчин ч юу байх вэ дээ одоо эрх баригчид байна а тэгэхээр одоо наад талд нь АН огт мөнгөгүй сууж байж болохгүй байна шүү дээ тийм үү? Тэгэхээр одоо ингээд горилогчдоос мөнгө авах тэгээд таны шийдэл одоо яг юу байсан юм бол оо та түрүүн нэг ард түмэндээ хандах байж гэж. Тэр бол таны шийдэл тийм хамгийн эхнийх нь болохоор бид нар одоо өнөөдөр одоо Монголын улс төрийн намуудын рейтинг болбол урьд хож өмнө байгаагүйгээр доогуур байна тэ мхн энэ бол юутай холбоотой вэ гэвэл энэ мөнгөтэй л холбоотой шүү дээ явж явж харин ч одоо бид нар одоо 2 намын рейтинг нийлээд 1 31 2% харагдаж байна. Би сая 1 сүүлийн судалгаа үзэж байхад тэгэхээр энэ одоо сонгууль хүртэл хэрэг хүсэхийг нь мэдэхгүй байна.

Бага хэмжээгээр өсдөг л дөө а Гэхдээ л 40 хувьд хүргэх ямар ч найдвар байхгүй энэ 2 намын рейтинг нийлээд за тэгэхээр цаад талд нь хамгийн багадаа бодоход 65% нь сонгогчдын тэ 65% нь энэ 2 намыг дэмжихгүй гээд байгаа нэг шалтгаан байгаа шүү дээ. Энэ болбол авлигал энэ болбол улс төрийн намын системд байж байгаа мөнгө тэгээд энэ бол албан тушаалын хэргүүд энэ л байгаа байхгүй юу. Тэгэхээр АН хэрвээ бидэнд бол мөнгө байхгүй ээ. Тэгэхдээ бид нар авлигалаасаа ингээд тэ а энэ улсыг орон улс орны хөгжил дэвшилд хувь нэмрээ оруулж чадах хүмүүсээ чадлынхаа хэрээр шигшээд гаргаад ирлээ за ингээд дэмжээрэй гээд гарсан болбол илүү одоо санал авах байсан байх. Улс төрийн утгаараа а нөгөө талаараа болбол энэ популизмтай тэмц тэмцэх үр үнэхээр ганц арга зам болбол хөтөлбөрт суурилсан улс төр популизмтай суурь.

Бид нар одоо популизмын газар авлаа гээд байгаагийн Монголд бол үнэхээр аймаар болж байна л даа популизм. Тэгэхдээ энийг хэдийгээр ингэж шүүмжлээд байгаа боловч нөгөө талд нь бид нарт бодлого нь байхгүй байгаа учраас яг хэлж өгөөд байгаа шүү дээ. Улс төрийн намууд маш тодорхой хөтөлбөртэй, бодлоготой, тэрийгээ танилцуулж чаддаг, тэрийгээ ойлгуулж чаддаг болбол популизмын орон зай хумигдах ёстой шүү дээ тэ мхн. Тэгэхлээр энэ тал руугаа ажилласан болбол Монголын нийгэм өнөөдөр бол Монголын сонгогчдын боловсрол тийм ч их доогуур биш шүү би жишээлбэл АНУ-ын сонгогчдын дундаж түвшинтэй харьцуулахад бол Монголын сонгогчдын боловсрол хамаагүй өндөр байгаа тийм үү? Тийм М.А За та түрүүн нөгөө ярьсан М.Үгүй ээ ер нь та одоо намын гишүүн юм болбол одоо энэ олонхынхоо шийдвэрийг дагаад ингээд явах ёстой дүрмийнхээ заалтаар тийм үү?

Тэгээд байхад та яагаад одоо ингээд дотроо нэг бөөн маягийн инт үүсгээд яваад байгаа юм? Сонирхолтой асуулт байна. Хэцүү асуулт байна хариулахад Аан тийм. Нэг талаасаа болбол би АН-ын гишүүн олонхынхоо шийдвэрийг дагах ёстой тэ? Тийм тэгэхдээ олонхын гаргасан ямар шийдвэр вэ гэдгийг бид бодож үзэх ёстой энэ бол эрүүл саруул ухаан эр хэрэгтэй а 2 дугаарт бол улс төрийн лидер болно шүү дээ.

Одоо байгаа статус квог өөрчлөхгүй бол юу ч өөрчлөхгүй статусгүй гэдэг нь одоо нийгэмд тогтчихсон хэвшчихсэн хэдийгээр олонх нь энэ нь зөв гэж хүлээн зөвшөөрч байгаа ч гэсэндээ байх Ёстойгоосоо гажчихсан болбол тэрийг нь хэлэх, ёстой сануулах, ёс одоо үйлчлөхийн төлөө ажиллах ёстой. Тэгж байж энийг бол би улс төрийн манлайлал гэж ойлгодог. А энэ дээр болбол мэдээж хувь хүний хувьд болбол энэ амаргүй шийдвэр л дээ. Хамгийн эхэнд нь ад үзэгдэх эр зориг байна уу үгүй юү гэдэг асуултад өөр эхлээд хариулах хэрэгтэй болдог шүү дээ тэ? Тэгэхээр би бол ямар ч байсан гэсэн энэ цаг хугацаанд ад үзэгдэх эр зоригтой байгаа гэж өөрийгөө бодож байгаа юм.

За а тийм учраас хэдийгээр АН-ын а Үндэсний бодлогын хорооны шийдвэр хамтын шийдвэр боловч А байх ёстойгоос Ёстой гэж миний итгэж үнэмшилтэй нийцэхгүй байгаа учраас эвлэрэхгүй байгаа а гэхдээ нөгөө талаас нь болбол энэ болбол өрсөлдөгч улс төрийн намд бол өгөөш болох Ёсгүй. Одоо би сонгууль дөхөж байгаа учраас А АН-ын дотоод асуудлаар дахиж олон нийтэд мэдээлэл хийхгүй а Гэхдээ энэ нь болбол одоо байгааг нь хүлээн зөвшөөрч байгаа гэсэн утга огт илэрхийлэхгүй. Мхн за за улс төрч хүний хувьд одоо энэ 20 оны сонгуулийн дүн яаж гарахаар харагдаж байна? Танд одоо жишээлбэл бие даагчид маш ихээр дэвшиж байх шиг байна 208 хүн гэсэн байх аа? Тийм энэ ер нь ямар үр дүн яаж гарахаар байна?

Таны а Бразилын парламентын доод танхимын сонгууль а одоо энэ манай явуулж байгаатай төсөөтэй олон мандаттай сонгууль явагддаг юм. А одоогоор парламентад нь парламентад суудалтай 35 нам байна. Про селд а дээрээс нь эдгээр намуудын бараг 20 нь хоорондоо эвсчихээд засгийн газраа байгуулж байна. Энэ бол засаглалын хямрал. Ер нь хэрвээ наад парламентад суудалтай намууд хэт олонх олон болох нь тэ эсвэл бие даагчид гарч ирэх нь болбол засаглалын хямрал руу хөтөлдөг л дөө.

Тогтворгүй байдал руу итгэл хөтөлдөг одоо өнөөдөр Бразилд болбол улс төрч гэхээсээ илүү ямар нэгэн аргаар олонд танигдсан хүмүүс л парламентад суух боломжтой болчхоод байна. Тэгэхээр бид нар бас ийшээгээ яваад байна гэсэн би а жоохон эмзэглэл байгаа монголын улс төрд. Гэхдээ яг одоо амьдрал дээр харах юм болбол а бие даагчид бол тийм олон гарч ирэх боломжгүй л дээ. Энэ одоо яг одоо манай дээр байж байгаа жишээн дээр жишээлэх юм болбол Улаанбаатар хотод нийт бие даагчдын бараг 60 орчим нь өрсөлдөх байх тэ? Тэгэхлээр хэдийгээр бие даагчдын санал бие даагчдад санал өгөх хүмүүс их олон байгаа боловч тэр саналууд бол хуваагдана.

Тэгэхээр дахиад нөгөө талаас нь харах юм бол бие даагчид ямар нэг юмаар ялгагдахыг хичээж эхэлж байгаа юм. Одоо нэг гай одоо улс төртэй ямар ч холбоогүй ямар нэг юмаар шүү тэ. Зарим нь одоо спортын авьяас чадвараараа зарим нь одоо юуны урлагийн авьяас чадвараараа зарим нь болбол илүү чанга дуугаараа ч юм уу тэ нэг шал өөр юмаар ялгарах гэж хичээдэг. Энэ нь болбол улс орны засаглалд бол их хортой нөлөө үзүүлдэг л дээ. Буцаад урт хугацаандаа харвал а Тэгээд энэ дахиад л юутай холбоотой вэ гэхээр бид нарын нөгөө улс төрийн системүүдийн төлөвшилтэй холбоотой.

Ер нь би нэг юмыг нэмж хэлэхэд ардчилсан тогтолцоо гэдэг болбол аймаар зардалтай тогтолцоо шүү дээ. Бусад тогтолцоонуудаасаа хамаагүй өндөр зардалтай тэр тогтолцоо нь болбол хувь хүнээс гардаг иргэдээсээ гарч байдаг зардалтай тогтолцоо а тэгээд тэр гарч байгаа зарж байгаа зардлынхаа үр дүнд эрх чөлөөгөө олж авдаг л ийм л тогтолцоо шүү дээ. Тэгэхээр энэ тогтолцооны хамгийн чухал институт нь бол улс төрийн нам. Улс төрийн намууд төлөвшихгүй улс төрийн намууд одоо санхүүжилтийн зөв механизмаа олж чадахгүй улс төрийн намуудын дотоод үйл ажиллагаа эрүүл саруул болохгүй бол ардчилсан тогтолцоо орших ямар ч боломжгүй. Тэгээд энэ нь байхгүй болохоор л нөгөө оронд нь ингээд өөр орлуулагчууд гарч ирээд байна шүү дээ.

Тэ а дээр нь манайд энэ ардчилсан тогтолцоонд А байх ёстой 2 том одоо институт нь үнэхээр сул нэг нь болбол иргэний нийгмийн байгууллагууд иргэний нийгмийн байгууллагууд. Тэгэхлээр бид нар нийгмийн олон нийтийн нийгмийн сайн сайхны төлөө үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагууд ихэнхдээ ойлгоод байдаг. Гэхдээ энэ бол засаглалтай нэг их холбоотой биш хамгийн чухал байгууллага нь болбол тодорхой сонирхлын бүлгийг төлөөлдөг эрх ашгийн өөрийн эрх ашигтай байгууллагууд маш чухал. Одоо жишээлбэл Ажил олгогч эздийн холбоо бас байж болж байна тэ эсвэл мэргэжлийн одоо Хуульчдын холбоо байна сэтгүүлчдийн холбоо байна тэ энэ холбоонууд чинь өөрийнхөө эрх ашгийг хэдий чинээ хүчирхэг хамгаалдаггүй болно уу төрийн тэр шийдвэр гаргах орон зайг нь хумиад өгчихдөг. Угаасаа тэгэхээр ардчилсан тогтолцоог бэхжүүлж байдаг суурь хүчин зүйл нөгөө нэг институт нь болбол хэвлэл мэдээлэл.

Одоо манайд бол а бусад ардчилсан улс орнуудын адил төр ХМХ эзэмшдэггүй тэ чөлөөт хэвлэлтэй гэж байгаа. Тэгэхдээ энэ болбол зүгээр л ердийн харагдах байдал нь. Жинхэнэ мөн чанартаа Монгол улсын хэвлэл мэдээллийн салбарт ажиллаж байгаа байгууллагууд ар талдаа улс төрчид эзэмшиж байна. А нийтлэлийн бодлого нь эзэмшигчээсээ шууд хараат энэ нь дахиад суурь шалтгаантай. Нэг хүнд ноогдож байгаа ДНБ нь 4 мянган доллар орчимд байж байгаа гуравхан сая хүн амтай ийм жижигхэн улсад А ХМХ зар сурталчилгаанаасаа ч юм уу орлого олоод өөрийгөө тэжээгээд тийм ээ редакцыг ажиллуулах бараг боломжгүй байхгүй юу.

Тэгэхээр бид нар энэ 2 байгаа с бүгдийг аль алиныг нь бэхжүүлэх чиглэлээр ялангуяа санхүүжилтийн механизмыг нь бол цоо шинээр бодож олох хэрэгтэй байгаа. Тэгэхдээ цөөхөн улс орнуудад ийм а оролдлого амжилтад хүрсэн жишээ бий а Сайн туршлагууд гэж хэлэхэд бол хэцүү а Гэхдээ бид нар бол бодохоос өөр арга байхгүй. Ойрын 10 15 жилийн хугацаанд бид нар энэ ардчилсан тогтолцоогоо бэхжүүлье л гэж байгаа бол энэ энэ 2 институт үү? Хүмүүсээс ядаж мөнгө нь очдог тийм механизмуудыг бодож ойлгох ёстой тийм. Та сая 1 2 юу хэллээ?

Тэр хэвлэл мэдээлэл олон нийтийн байгууллага гэж миний өнөөдрийн харж байгаагаар болохоор энэ 2 1 их онцын одоо үүрэггүй энэ сошиал гэдэг ертөнц чинь энэ төр засагт чинь хөнгөн их дарамт үзүүлээд бараг тэрүүгээр ажлаа хийгээд байгаа юм биш үү вий гэж хараад байна шүү дээ а Нийгмийн хөгжлийн зүй тогтлыг нь харах юм бол байна шүү дээ. Хамгийн өндөр зохион байгуулалттай хамгийн өндөр чадавхтай нь үргэлж ялж ирсэн. Тэгэхээр манайд а одоо жишээ нь хэвлэл мэдээллийн салбарт редакцууд байх ёстой шүү дээ. Хамгийн хүчирхэг өндөр ур чадвартай а редакцууд байхгүй учраас сошиал нэтворкийг нь давамгайлаад байгаа юм. Хэрвээ ийм редакцууд байсан болбол хэд хэдэн редакцууд нийгмийн санаа бодлыг хувааж байгаа болохоос биш нийгмийн даа дагуулах тийм дагуулж байх ёстой болохоос биш иймд эмх замбараагүй хаус байдал бол үүсгэхгүй л байсан болов уу гэж бодож байна.

Тийм байна тийм тэгээд бас нэг ийм одоо зарим улсууд ингэж яриад байгаа юм, энэ намууд жишээлбэл, АН одоо ингээд урьдчилаад ингээд засгийн эрх авах юм болбол энэ Ерөнхий сайд хэн нь одоо тэр олон яамны сайд майд босоо урьдчилаад зарлачихвал энэ чинь бас нэг хүн хараад сонголтоо хийх магадгүй АН-д одоо оноо нэмэх асуудал юм биш үү гээд. Ингээд тэр бол миний бодлоор бол их зөв хандлага санагдаад байгаа юм. Танд яаж санагдаж байна? Тэр м энэ их сонгуулийн тогтолцооноос их хамаардаг л зүйл л дээ. Ер нь мхн за мажоритар тогтолцоотой улс төрийн намууд за яах вэ бид нар ер нь энэ улс төрийн системийг харахдаа бид нар ингээд улс шууд харьцуулаад байдаг нь бас их учир дутагдалтай шүү.

Би ч гэсэндээ одоо сая тийм алдаа гаргах гээд байна а улс орнууд бол хоорондоо зарим нь бол нэгдмэл тогтолцоотой улс байгаа зарим нь холбооны улсууд байгаа тэ? Маш том ялгаатай. Хоорондоо зарим нь бол олон үндэстний улс байж байхад зарим нь болбол нэг үндэстний улс байж байгаа зарим нь ерөнхийлөгчийн засаглалтай байж байхад зарим нь парламентын засаглалтай байгаа гээд маш олон хүчин зүйлүүдийг харгалзаж үзэх ёстой Аанхан. А тэгээд а одоо улс төрийн сонгуулийн мажоритар тогтолцоотой а улс орнуудыг харах юм болбол А сонгуулийн одоо үр дүнг болбол бараг л намын дарга дээр л овоолчихдог юм. Ер нь бол А сонгуулийн нэр дэвшигчид болбол тухайн намын баталсан нэг мөрийн хөтөлбөрийг хөтөлбөрөөс танилцуулаад сонгогддог болохоос биш жишээлбэл Английн сонгуулийг харах юм болбол Борис Жентаас өөр хүн харагдахгүй байгаад байна шүү дээ тэ?

Тийм ч олон. Одоо доод талын тойргууд дээр өрсөлдөж байгаа хүмүүс тийм ч их тод биш байдаг яагаад гэвэл энэ болбол тэр нөгөө программын сонгож байгаа сонголтууд байгаа учраас манайхтай ижилхэн тийм ижилхэн байгаа учраас юм байгаа юм а зарим одоо жишээлбэл а пропорциональ элемент орж ирэхийн хэрээр хэн кабинетад нь суух юм бэ гэдэг асуултууд бол нэлээн чухал болж эхэлдэг. Яагаад гэвэл тэр чинь нөгөө хөтөлбөрийг нь сонгохоос гадна тэр ЗГ-ын сонгож байгаа гэсэн нэг давхар утга илэрхийлээд байна шүү дээ. Тийм тийм тэгэхлээр манайд болбол бас яах вэ? Болохгүй юм бол байхгүй мэдээж хэрэг.

Гэхдээ м одоо нэр дэвшигч нь саналаа авч байгаа нөгөө мажоритар систем дээр а нэр дэвшигчид нь саналаа өгөөд байгаа шүү дээ бид нар тэгээд? Яагаад гэвэл тэр хүн биднийг төлөөлөөд дараагийнхаа шийдвэрийг гаргана даа гэж кабинетаа зарлачих юм болбол ЗГ-ыг сонгож байгаа гэсэн утга их илэрхийлж байгаа шүү дээ. Тийм учраас өрсөлдөөн болбол нөгөө эрүүл мэндийн сайдаар одоо ч бас манай дээр ийм хаус мэдээллийн дунд байна шүү дээ тэ? Сошиал дээр янз янзын үнэн худлаа нь мэдэгдэхгүй мэдээлэл. Тэр тохиолдолд нөгөө эрүүл мэндийн сайд нь тийм юм байна аа гээд.

Одоо нөгөө улс төрийн дайралтууд чинь яг нэр дэвшиж байгаа хүндээ биш нөгөө кабинет руу нь явчихна шүү дээ тэ? Тэгэхээр энэ мажоритар тогтолцооны элементэд А тэгээд систем дотор байгаа нөгөө төлөөллийг сонгож байгаа зарчим тэгээд 1 их тийм сайн хий нийцэхгүй хүн байна. За ойлголоо тийм. За тэгээд улс төрийн чинь улс төрч хүний хувьд би бас дараагийн асуудал энэ. Коронагийн энэ цар тахал болбол одоо дэлхийн хэмжээнд энэ ардчилал руу а ардчиллыг одоо бусниулах ч гэх юм уу даа.

Одоо тэрэнд а дайсагнасан ийм хандлага илэрч байгаа юм байна лээ. Одоо жишээлбэл одоо энэ Польши гэнэ, Унгар Баянл гэнэ, Унгар гэнэ юу юу ч гэлээ тэ ийм хандлага бас Монголд байна. Миний харж байгаагаар та энэ талаар юу гэж бодож байна? 2 а м суурь асуудал байгаа юм. Нэг нь болбол ардчилал хэзээ мөхдөг вэ хэзээ сэргэн маань гэдэг тогтдог вэ эсвэл татитар хэзээ мөхдөг вэ хэзээ талитар дэглэм тогтдог вэ гэсэн энэ асуулт байгаа.

Өнөөдөр дэлхий дээр байж байгаа 100 90 гаруй одоо засаглал ямар нэгэн засаглалууд байж байна уу? Улс орнуудад тэ бид нараас ардчилсан тогтолцоотой орнууд нь болбол олонх нь а Гэхдээ эд нар болбол бүгдээрээ адилхан зам туулаагүй байдаг. За ардчилсан тогтолцоо хямардаг а тоталитар дэглэмээр солигдож солигдчихдог тохиолдлууд а нэг түгээмэл хүчин зүйл байдаг. Тэр бол эдийн засгийн хямрал. Эдийн засгийн хямрал бол ер нь а эхлээд эдийн засгийн хямрал хямрал байж байгаад дараа нь нийгмийн хямрал болдог тэгээд энэ бол улс төрийн системийг өөрчлөх ийм хүчин зүйл болчихдог.

Тэгэхлээр эдийн засаг агшина гэдэг бол маш аюултай үзэгдэл. Ерөнхийдөө тэгэхээр одоо болбол энэ корона вирусийн үед болбол дэлхий нийтээрээ эдийн засаг агших нь бол тодорхой болж байна тэ өсөлт байхгүй болчхож байна. Энэ болбол аль ч засаглалынх нь хувьд эмзэг тэгэхдээ тоталитар систем ч гэсэндээ адилхан. Ер нь засаглалын хэлбэр солих суурь нөхцөлийг бүрдүүлчих гээд байдаг. Ийм юутай хүчин зүйл 2 дугаарт нь ардчилсан тогтолцоо энэ одоо гэнэтийн а аюулын эсрэг жоохон удаан байдаг юм байна.

Яагаад гэвэл одоо АНУ Европын холбооны хэд хэд одоо ардчилал тогтчихсон шийдвэр гаргах явц нь ямар байгаа юм уу тэ? Тийм. Яагаад гэвэл асуудал улс төрийн одоо дэмжлэг авах хүртлээ нэлээн хүлээлтийн байдалд байдаг тэгээд тоталитар дэглэм шиг шууд хаачихъя аа гэж болдоггүй. Яагаад гэвэл олон нийтийн санаа бодол дээр тулгуурласан нэг л засаглал энэ юм чинь. Гэхдээ дахиад хүмүүс а дэлхий нийтээрээ одоо зарим тийм хандлагууд байна л даа.

Таны хэлж байгаа одоо жишээлбэл таталтаар дэглэмүүд нь энэ тахалд хамаагүй илүү хурдан хариу үйлдэл үзүүлж чадаж байна. Илүү их одоо эдийн засгийн ч юм уу боломжуудаа хамгаалж чадаж байна ч юм уу тийм хандлага байгаа. Гэхдээ бол үгүй. Миний харж байгаагаар бол ардчилсан тогтолцоо хэдийгээр шийдвэр гаргахдаа удаан ч гэсэндээ тэр удаан байгаагийн цаана нь яагаад удаан байна вэ гэдэг жинхэнэ асуулт нь байгаа шүү дээ тэ? Энэ болбол өөр үнэ цэнтэй зүйлсээ хамгаалж авч үлдэж үлдэх шаардлагатай байгаа учраас удаан байгаа.

Жишээлбэл хүний эрхийг одоо хүний зорчих эрхийг хязгаарлах нь АНУ-ын Үндсэн хуульд хэр нийцэх вэ гэдэг асуулт байгаад байгаа байхгүй юу. Цаана нь би зүгээр а жоохон эвгүй сонсогдож магадгүй. Гэхдээ энэ ковид 19 гэж болбол хүн төрөлхтний дайнтай ч юм уу тэ эсвэл иргэний дайнтай ч юм уу засаглалын хэлбэр солигдох авторитар дэглэм тогтохтой харьцуулах юм бол юу ч биш тийм том асуудал биш. Тэгэхлээр нөгөө урт хугацаандаа үнэ цэнтэй зүйлийгээ хамгаалж авч үлдэх нь илүү том зорилт байгаа учраас энэ тэр золиосыг аваад байна шүү дээ. Тэ а дээр нь одоо ардчилал өндөр хөгжсөн орнуудад биш ардчилал А 1990-ээд онд сэргээн тогтоосон орнуудад ч юм уу, залуу ардчиллуудад, ялангуяа институтийн хөгжил султай улс орнуудад а ардчилсан тогтолцоо маш эмзэг болж байна.

Хэврэгшиж байна. Шалтгаан нь болбол дахиад л нөгөө үнэтэй юмаа сайн нэг бол ойлгохгүй шүү дээ. Одоо жишээлбэл Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасны дагуу Монгол Улсын иргэний зорчих эрхийг хязгаарлах нь тэр эрх нь хэнд байгаа вэ гэдэг асуултад бид нар өнөөдөр ч гэсэндээ хариулахгүй байгаад байна шүү дээ тэ энэ чинь. Нөгөө нэг эрх мэдэл дээр байгаа хүмүүст орон зай дураараа авирлах орон зайг нь бий болгож өгөөд одоо ингээд янз бүрийн шийдвэр гаргуулаад гаргаад байна тэ. Жишээлбэл бол Монгол Улсад одоо бүх батлагдсан тохиолдлууд хяналтад байна гэж ЭМЯ бол зарлаж байна.

Энэ тохиолдолд болбол сургуулийг цуцлах энэ хүмүүсийг ажил төрлөө хийхэд нь зогсоох ямар ч үндэслэл байхгүй шүү дээ. Хот хоорондын зорчих хөдөлгөөнийг шууд хорьж хязгаарлах ямар ч одоо боломж байхгүй шүү дээ. Одоо өнөөдөр байгаа байх аа энэ ЧД дээр сургуулилт хийж байна гэж байна шүү дээ тэ хүн амын одоо иргэний зорчих эрхийг хүний үндсэн хуулиар баталгаажчихсан эрх байна шүү дээ. Энийг хязгаарлах бо тохиолдол гарч магадгүй тэгэхдээ зөвхөн УИХ шийдэх ёстой тэ. Тэгэхээр сургуулилт хийх замаар нийслэлийнхээ нэг бүтэн дүүргийг иргэдийнхээ нь зорчих эрхийг хязгаарлачхаж байгаа байхгүй юу.

Тодорхой хугацаанд л мэдээж тэ тэгэхдээ сургуульд энэ чинь ардчилсан нийгэм ер нь нийгмийн амьдрал гэдэг чинь сургалт хийдэг хээрийн сургуулийн полигон биш шүү дээ энэ чинь тэ? Тэгэхээр энэ шийдвэрийг хэн гаргаж байна вэ тийм эрхтэй субъект гаргаж байна уу үгүй юү гэдэг болбол бид нарын суурь асуудал байгаа юм. Бид нар нэг удаа яах вэ дуугүй өнгөрч болно оо а гэхдээ энэ чинь ингээд нэмэгдээд туршилт хийгээд баталгаажуулаад яваад байна гэдэг чинь ерөөсөө дутаг систем рүү явж байгаа нэг одоо замнал шүү дээ. Одоо урд талдаа корона вирус гэдэг юмыг тавьчхаад бүгдийг нь ингээд л хязгаарлана хаана байна одоо жишээлбэл хэвлэлийн эрх мэдэл эрх чөлөөг бо боомилно эсвэл зорчих эрхийг хязгаарлана эсвэл одоо яадаг юм янз бүрийн хуй одоо юунууд гаргаж ирээд одоо юу гэдэг юм. Хүч түрэмгийлсэн шийдвэрүүдийн өмнө корона вирус гэдэг хошуу наагаад л яваад байна шүү дээ тэ том зүй тогтлоор нь харах юм болбол энэ чинь болбол маш том эрсдэлийг авчирч байгаа монголын ардчилсан тогтолцоонд тэгэхдээ бид нар одоо арай ч тэр автортай ухуулаад орчихгүй гэсэн тийм итгэл үнэмшил бол Танд байна уу?

Бид чинь болбол одоо нөгөө хэврэг ардчилалтай улс шүү дээ тийм ээ тийм яах вэ, Монголын ардчилал залуу а ардчилсан хувьсгал а өрнөсөн үйл явцыг одоо 30 жилийн дараа тэ. Би тэр үйл явдлыг дүгнэх хэрэгтэй хүн биш байх л даа. Гэхдээ миний дотоод одоо уншсан тэр үед болж байсан үйл явдлуудыг сэргээгээд харж байхад болбол Монголын ардчилал бол жинхэнэ одоо жин байна гээд байна шүү дээ. Жинхэнээс өрнөсөн үйл явдал байхгүй юу зохиомол биш мхн а хэн нэгний одоо бүр эр биш тэ. Энэ бол Женер үйл явц байхгүй юу.

Тэгэхлээр Монголын ардчилал бол харьцангуй бат бөх суурьтай дээрээс нь 30 жил тогтвортой ардчилсан тогтолцоонд өсөж бойжсон, сурч боловсорсон, төлөвшсөн хүн. Эрх чөлөө чөлөөтэй хүн гэдэг болбол тийм ч амархан татлагатай дэглэмийг хүлээж авахгүй. Гэхдээ санаа зовох асуудлууд бий а ялангуяа Монгол Улсын шүүхийн бие даасан байдал болбол маш эмзэг хүнд байгаа. Хууль хүчний байгууллагууд ялангуяа мөрдөн шалгах чиг үүрэгтэй байгууллагуудын улс төрийн оролцоо улс төрийн одоо энэ бол одоо олон хүн харж байгаа байх л даа. Энэ болбол хэрээс хэтэрчихсэн байгаа а тэгэхлээр бол ардчилсан тогтолцоонд болбол хүрдэг нураадаг янз бүрийн одоо арга замуудыг одоо жишээлбэл одоо зэвсэг цэрэг хөдөлгөх замаар тийм хүчир цэргийн дарангуйллыг тогтоочихдог.

Гэтэл нөгөө талаас нь хууль хүчний байгууллагууд нь улс төрийн эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх бас боломж нээгдээд бас байхгүй болчихдог тэ. Эсвэл одоо популистууд төрийн эрхэн нь гарангуутаа хуулийг нь өөрчлөх замаар байхгүй болгодог тэ янз бүрийн аргууд байгаа. Эндээс бол манайд харахад энэ хууль хүчний байгууллагууд дахь хуримтлагдаж байгаа эрх мэдэл болбол маш эвгүй. Одоо би уучлаарай би Энхсайхан Ерөнхий сайдтай болбол уулзаж байгаагүй. Ер нь тэгээд одоо энэ хэргийн шүүх дээр явж байна.

Тэ а зөв бурууг нь мэдэхгүй би шүүхийн үйл ажиллагааг гаднаас нь дүгнэж мэдэхгүй. Тэгэхдээ үнэхээр А зарчимд нийцэхгүй нэг асуудал байгаа а Монгол Улсын иргэдийг иргэдээс сонгогдоод тэр эрх мэдлээ авчихсан төрийн одоо хууль ёсны институтийн гаргасан шийдвэрийг хэрэгжүүлсэн хүн шүү дээ тэ. За тэр шийдвэрийг шүүх а дүгнэлт гаргах эрхгүй. Аль ч улсын ардчилсан тогтолцоонд аль ч улсын шүүхэд тийм эрх байхгүй а Шүүх бол зөвхөн тухайн эрх мэдлийнхээ хүрээнд хэрэгжүүлж байсан ажил. Ажлаа хэрэгжүүлдэг дээ, хууль зөрчсөн үү гэдгийг л шүүдэг болохоос биш УИХ-ын гаргасан шийдвэрийг шүүх шийдэхгүй а Зөвхөн Үндсэн хуулийн шүүх Монголд бол ҮХЦ Үндсэн хуульд нийцэж байгаа эсэхээр дүгнэлт гаргана үзэхгүй бол хүчингүй болгоно тэрнээс биш хүнийг ялладаггүй.

Одоо улс төрийн шийдвэр бодлогын шийдвэр гаргасныхаа төлөө а шүүхэд шийдэгдэж дуудагдах юм болбол Монгол Улсад бодлогын шийдвэр буюу мөн бодлогын шийдвэр гэдэг чинь уг үндэс нь Монголын ард түмний хүсэл зориг амьдрал дээр хэрэгжих боломжгүй болно гэсэн үг. Тэгэхээр энэ чинь нөгөө нэг төрийн 3 засаглалын чинь шүүхэд нь бүх эрх мэдэл нь буцаад очиж байна аа гэсэн ийм утга илэрхийлдэг учраас бид нар бас энийгээ бол яах вэ? Бид нар 250 жилийн дараа ярьж байна л даа. Гэхдээ нар Локийн хэлж байсан тэр Монтекогийн хэлж байсан тэр ардчиллын суурь зарчмууд бол одоо ч гэсэн үнэ цэнтэй хэвээрээ шүү дээ бид нар бодож байна. За баярлалаа.

За баярлалаа манай нэвтрүүлгийн цаг өндөрлөж байна. Ингээд бидний урилгыг хүлээж авч манай студид ирж ингэж үзэл бодлоо хуваалцсан танд баярлалаа. Баярлалаа тэгээд таны цаашдынх нь ажилд амжилт хүсье ээ баярлалаа үзэгчид ээ манай өнөөдрийн нэвтрүүлэг үүгээр өндөрлөж байна. Дараагийн дугаараар уулзсанаараа түр баяртай.