Улс төргүй эдийн засаг

За бүгдэнд нь өглөөний мэнд хүргэе. Өнөөдөр бид нар энд бол улс төрдийн цэг гэдэг мэргэж байгаа. Өнөөдрийн бид нарын амьдралд болбол юу хамгийн их нөлөөлж байна гэвэл улс төр нөлөөлж байгаа. Ялангуяа эдийн утгаараа. Өнөөдрийн монголд гарч байгаа ихэнх шийдвэрүүд нь болл яах вэ гэхээр эдийн засгийн юм биш улс төрийн шийдвэрүүд болчиод байгаа учраас болл Монголд болл өнөөдрийн эдийн засгийн асуудлууд бол би олдсон гэж ойлгож байгаа.

Би та нарт нэг хоёр айлыг харьцуулж үзээсэ гэж бодож байна. Нэг нь болбол гурван хүүхэдтэй. Тэгээд аавчор нь хоёулаа ажил хийдэг гээд л сардаа нэг за нийлээд нэг сая 500 мянган төргний сарын цалингаа цалингийн орлоготой тэгээд энэ орлого болбол хүүхдүүдийнхээ төлөө хөрөнгө оруулалт хэрхэн хийх вэ? Мэдээж хэрэг хүүхдүүд нь болбол өсч том болж байгаа. Өсч том болохээр болбол зардал нэмэгдэж байгаа.

Энэ зардлыг болбол энэ айл яаж авч явах вэ гэдэг болбол орлогоос нь хамаарч байгаа. Тийм ээ. Өөрөөр хэлэх юм болбол юу гэж хэлэхэ гэж байна вэ гэхээр энэ аял болл маш хариуцлагатай байхаас өөр аргагүй болно. Аан сард орж ирж байгаа орлогхоо тодорхой хэсгийг нь мор гэжийнхоо зээлэнд төлнө нө мэдээж байранд байртай байх хэрэгтэй. Хоёрдугаарт нь тодорхой хэсэг нь хүнснийхээ зааралд зарцуулна.

Мэдээж хувцнар гээд бусад зардлууд байж байгаа. Аа цаа нь болбол ийм аль бол яадаг вэ гэхээр хуримтлал үүсгэдэг. Бага хэмжээний ч гэсэн хуримл үүсгэдэг. Энэ хуримтл нь бол яваандаа бол яах вэ гэхээр өсж том болж байгаа хэрэгцээг нь болбол нөхөж байх ёстой тийм ээ. хүүхдүүдийнх нь ирээдүйд хөрөнгө оруулалт хидэх хуримтлыг болбол айл бол заавал хийж явж байдаг.

Тэгвэл дахиад нэг яг адилхан айлыг авч үзээ л дээ. А нөгөө аль нь бол яах вэ гэхээр аавж ер нь бол ажилгүй. Бас адилхан гурван хүүхэдтэй. За энэ аль болбол яах вэ гэхээр жилдээ нэг арилжаанаас ч юм уу ямар нэгэн байдлаар ингээд гэнтийн орлого олдог гэж төсөөл л дээ. Тийм ээ.

Жишээлэх юм болбол Монгол болл сүүлийн 20-й жилийн хугацаанд бий болчихсон байгаа нинжануудыг авч үзэж болж байна. Тийм ээ. энэ хүмүүс бол яаж байна вэ гэхээр алт ухаалагаа алт ухаалагаа ямар нэгэн байдлаар гар ар аргаар тэгээд явж байгаад хэдэн сар хоёр сар гурван сар угасны алт хайсны дараа болбол нэг алт болдог за тэр нь болбол нийт жилийнх нь орлогоор нь авж үзэх юм бол нөгөө айлтайгаа бараг адилхан орлоготой байгаа айл лтай гэхдээ ийм айл дээр шийдвэр яаж гарч байна вэ гэхээр аан орлого байхгүй байгаа үедээ болбол зээл аваад л яваад байна орлого олохоороо бол яадаг вэ гэхээр идж угаалт учихдаг дахиад дараачийнхаа орлогыг хүлээдэг тэр хоорондоо идэж байгаа дахиад үртэй болчихдог дахиад нөгөө олсон алт болоод олсон мөнгөөрөө буцаагаад өнгөрсөн хугацаанд авсан зардлаа нөхөд ингээд амьдардаг тэгээд ийм хоёр айлыг бүгдээрээ 30 жилээр ингээд тавиад үзье за эхний айл болбол яах вэ гэхээр 30 жилийн дараа гэхэд бол тодорхой хэмжээний орлогын хуримтлалтай хүүхдүүд нь сайн боловсрол эзэмсхсэн за тэгээд энэ аяль болбол цаашаагаа болбол яах вэ гэхээр хуримлаа ингээд тогтвортой хийгээд явж чадаж байгаа болбол хөдөлмөрийн орлогоос нь магадгүй тэр хуримтлаас олж арилжааны банканд хадгалуулсан хадгаламжийн хүүгээс олж байгаа орлого нь болбол хөлмөриө орлогооснь бол даваад явж байна аа. Нөгөө аль нь бол яах вэ гэхээр хүүхдүүд нь боловсрол эзэмшээгүй. 10 жилийн дараа ч хэвээрээ.

20 жилийн дараа ч хэвээрээ. 30 жилийн дараа ч хэвээрээ байна. Тэгэхээр манай эдийн засагийг болбол юу гэж хэлж байна вэ гэхээр эдийн засагт орж ирж байгаа орлого нь болбол саяны яг тэр алтгахдаг хүмүүстэй бараг адилхан. Бараг адилхан. Мэдээж хэрэг яах вэ жил болгон ухаж байгаа алтны хэмжээ нь болл харьцангуй тогтвортой.

А тэснийх нь олборуж байгаа цэснийх нь хэмжээ бол харьцангуй тогтвортой. Нүүрснийх нь хэмжээ харьцангуй тогтвортой. Гэхдээ бол яадаггүй гэвэл үнэн нь байнга хэлбэлзэж байдаг учраас орлого нь гэнтийн болж эхэлж байна. Тиээ тэгэхээр гэнтийн орлогохдоо орлого орлого бол хүнийг бол ямар сэтгэлгээд хөтөлдөг вэ гэвэл тогтвортой төлөвлөх боломж олгодоггүй. Ирээдүйгээ тогтвортой төлөвлөх чадамжгүй байдаг учраас болбол гэнтийн шийдвэрүүд хамгаалдаг.

Гэнтийн шийдвэрүүд нь ихэнхэн сэтгэл хөдөлтэй холбоотой болж таардаг. Тэгээд тэр нь болбол тогтвортой ирээдг би болох боломжийг бүрдүүлдэггүй учраас болбол алтхдаг айлын амьдрал болл өөдлөхгүй сайжрахгүй дэвжихгүй аа бага ч гэсэндээ орлогон тогтвортой айл болбол амьдрал нь өөдлөөд дэвжээд амьдралаа төлөвлөөд явах бололцоо бүрдэг гэдгийг болбол энэ танилцуулгыг хийхээсэн өмнө болбол ярья гэж бодсон юм. За энэ танилцуулгын хамгийн эхэнд нь болбол бид нар зүгээр бизнесийн орчин гэж юу юм бэ гэдгийг явж үзь л дээ. одоо энэ бизнес хийдэг бас нэлээд хүмүүс бас ирчихсэн байж байна. хичээлбэл загас болбол акварим дотор байгаа загасны орчим бол амьдрах орчим болбол тэр акваримны усны температур тэр акваримд байгаа тэр усны найрлага болж байгаа шүү дээ тийм ээ одоо бид нар акварим дотор байгаа загасыг усыгнь шууд ингээд сольчих юм болбол ихэнх нь үхчихнэө яагаад гэвэл орчин нь өөрчлөгөж байгаа учраас болбол тэнд бол тэр загас арах орчингүй болчиж байгаа яг адилхан бизнес болбол яг ижилэхийн ийм орчиныг шаардаж байдаг тэгэхээр энэ орчинд нь болбол бид нар юуг авч үзэж байна нөгөө нэгдүгээрт нь мэдээж татварын бодлогыг авч үзэж байна тийм ээ за хоёрдугаарт нь хүнд суртал байна эрх зүй орчны тогтвортой байд байдал байна.

Авилга байна, тийм ээ. А, дээрээс нь болбол хүүгийн түвшин. Яагаад бизнесийн орчинд хүүгийн түвшин маш чухал хүчин зүйлс нэг вэ гэвэл жишээлбэл Хятад аан бизнес хийж байгаа компани, Монгол бизнес хийж байгаа компани хоёулаа зээл авах ялгаатай хүүтэй байгаа болбол тэр бол хөрөнгө оруулалтын зардал учраас болбол Хятад амьдарч байгаа бизнес монголд амьдрах боломжгүй болж байгаа. өнөөдөр бид нар өнөөдрийг хүртэл бид нар а төмсийг импортораар авдагийн цаа шалтгаан нь болбол бусад ингээд бизнесийн бусад орчнуудыг нь харьцангуй тогтвортой төсөөтэй байна гээд үзсэн ч гэсэн хүүгийн түвшин түвшингээр нь авж үзэх юм болбол бид нарт өрсөлдөх ямар ч боломж байхгүй байгаа юм. Тэгэхээр дэлхий дээр ер нь хүүгийн түвшин ямар байдаг юм бэ гэдгийг бүгдээрээ харъя жишээлэх юм бол энэ хоёр эдийн засг болбол маш сайн эдийн засаг өсөлттэй өөритөө тулгаасан хямралыг эдийн засгийн хүндрэл бэрчээлийг бол өөрсдөө даваад гараад явдаг эдийн засэг.

Америкийн нэгдсэн улсад болл энэ гэхдээ бодит ярьж байгаа шүү тиймээ тухайн жилийн инфляциг нь хасчихсан хүү гэсэн үг шүү дээ тэгэхээр бодит хүүгийг нь авч үзэх юм бол 2.2.3% чинь байж 2015 оны тоог харуулж байна. Солонгост болл жишээлэх юм бол хоёр хвийн жилийн хоёвийн хүүтэй бизнес хийж байна. За одоо бүгдээрээ дахиад төсөөд үзээе л даа. Солонгосын компани монголын компани яагаад бид нарт солонгосын бүтээгдэхүүнүүд монголын зах зээл дээр амжилттай өрсөлдөөд байна вэ? Монгол монголчууд бид нар өөрсдөө яг дэргэдээсээ түүхийн үедээ аваад үйлдвэрлээд дэлгүүрийн лангун дээр тавьж байгаа нэг гурилин бүтээгдэхүүн солонгосоос имп хүртэл орж ирсэн гурлан бүтээгдэхүүн хоёр монголын дэлгүүрийн дангун дээр зэрэгцэд зэрэгцээд байж байгаа мөртлөө монгол бүтээгдэхүүн зарагдахгүй байгаа юм.

тэнд Монголын бүтээдэхүй үйлдвэрлэлийн өртөгтэй өрсөлдөж чадаж байгааг нь цааз шалтгаан тэр холоос тээвэрж байгаа мөртлөө маш бага хүүгийн түвшинд ажиллаж байгаа учраас болбол бизнесүүд нь өрсөлдөх чадвартай байгаа цаа талд хамгийн наад зах нь энэ болбол хүүг түшин гэдэг болбол бизнесийн хөрөнгө оруулалтын зардал явж байгаа шүү дээ цаад талтай тийм ээ тэгэхээр үйлбвэрлэлийн үйл ажиллагаа хүргэчихэд хамгийн чухал хүчин зүйлсүүдийн нэг хоёр хөршээ аваад үзье тийм ээ хятад болбол нэг тава орчим за оросод болбол одоо энэ болбол олон улсын а янз бүрийн санкцуд тавьчихсан байхад одоо 2015 оны хүүгийн дуундаж болбол 746 байсан байна дараагийн хоёр орныг нь авч үзье сөртгатай хүүгийн түвшинд энэ болбол яаж байна гэвэл эдийн засгийн цаа талтай болбол хүн аав нь буурч байгаатай холбоотой хөрөнгө оруулалт үнэгүй болчихсон орнууд бас харагдаж байгаа байхгүй юу тэгэхээр бид нар ийм зах зээл дээр үйлвэрлэгдэж байгаа бүтээхтэхүүнүүдтэй өөрсдийнхөө хүүгийн түвшинг харьцуулж харах юм болбол манай хөггийн түвшин болбол 17.4 дөр 2015 онд одоо зүгээр л бүгдээрээ аягүй их хялбархан тооцоолд хийгээд үзээ л дээ монголд бизнес хийхийн тулд хамгийн багадаа 20%вин ашигтай байж байна л бизнес жилийн бодитойгоор тэгэхээр бид нар яагаад ч бид нар төмс тариад хятадын төмстй бол өрсөлж чадахгүй хэдий бид нарын цаа талд одоо эх оромч үзэл байгаад бид нар монголд үйлдвэрсэн монгол төр хөрсөн дээр ургасан төмсөгйг худалдаж авна аа гэж байгаа боловч цаа талт нь болбол ийм зардлын зөрүү байгаа учраас болбол монголд болбол бизнес болбол босож ирэх бараг боломжгүй Тэгэхээр одоо эндээс эхлээд бол бид нар энэ 17.4 хувийн хүүгийн түвшин бол хаанаас гарч ирж байна гэвэл улс төрчдийн үйлдврүүлсэн хүүгийн түвшин гэж шууд хэлж байгаа. Яагаад тэгж байна вэ гэвэл бид нарт болбол энэ хүүгийн түвшинд дөрвөө байлах боломж байсан. Өнгөрсөн хугацаан өнөөдөр Монголд бодитойгоор зээлийн хүүгийн хүү жилдээ дөрвөн хувьди боломж бол байсан. Одоо тэгэхээр энэ бид нар 10 жилийн дараа магадгүй дөрвөн % болгочих бололцоо байна бид нарт. Тэгэхээр энийг энэ зээлийн хүүг бууруулахад бид нар хамгийн эхлээд энэний цаад шалтгааныг нь хаанаасх вэ гэдгээ гэдэг рүү үгээ оръё.

Өнөөдөр манай энэ бизнест олгож байгаа зээл болбол арилжааны банкнаас гарч байна. За арилжааны банкнаас болбол банкны нийт актив нь 21йн их ная төгргний активтай. За эндээс болбол зээлийн хүү нь болбол 11йн их наяргний зээлийн хүү арилжааны банкууд олгож байгаа. А нөгөө талд нь энэ зээлийн хөг доторчужуулж байдаг нөгөө тал нь байдаг. одоо жишээлбэл бүгдээрээ төсөөлөх юм бол шувуу ингээд нисэж байхад энэ чинь бол сайн эдийн засаг дээр бол яах вэ гэхээр банк хөрөнгийн зах зээл хоёр болбол ингээд тэнцвртэй авч явж байж болбол энэ хүүгийн түвшинг бол зохистой байл яг бизнесийн үр ашиг тулгуурласан зах зээлийн өрсөлдлөөнд суурилсан бодит хүүгийн түвшин тогтож байгаа тэгэхээр нөгөө талыг нь харах юм бол манай хөрөнгийн бржи дээр байгаа компаниудын нийт үнэлгээн 1,4 их ная төрэг арилжааны банкныхтай харьцуулах юм болбол бараг хэд тохи байна 15 дахин 2015 онд хийсэн нийт арилжаа 546 тэрбм түрөөгний харилцаа хийсний 510 тэрбүү маар нь засгийн газрын үндсаа судалж авсан жилийн нийт эргэлт нь хувьцаанд эргэлэж байгаа мөнгө нь ерөөсөө 30н тэрбүүм төгргөө байгаа манай өрөнгийнх зээл дээр тэгэхээр энэ 30 тэрбүм төгргийг бол бид нар юутай харьцуулж харах вэ гэвэл арилжааны банкуудын 2015 онд гаргасан зээл өгсөн байгаа нийт 11 их ная төргөөний зээлдээ харьцуулж харах хэрэгтэй байхгүй юу тэгэхээр бид нарын нөгөө нэг далавчны нэг тал маань бол ямар хөгийн юм болчихсон байгаа вэ гэдг бол эндээс шууд харагдаж байгаа.

Тэгэхээр бид нар энэ хүүгийн түвшин болбол энэ арилжааны банкнаас л болоод байна. Энэ дээр яагаад гэвэл ямар ч мөнгө байхгүй байгаа байхгүй юу. Одоо та нар зүгээр төсөөлөөд байз дээ. 500 нийт одоо жилийн хийгдэж байгаа арилжааны нийтдээ 546 их ная тэрбүү төгөрөг байхад 510 тэрбмийг нь засгийн газрын бондвахад зарцуулж байна шүү дээ. Тиймээ.

30 тэрбүүм төгрөг болл бизнесийн хувьцаа руу шилж байгаа байхгүй юу. Арилж байгаараш дээ. Тийм. Тэгэхээр дараачийн 10 жилд өнөөдөр болбол бид нарт 11 их наяд төрөөний зээл болбол гарчихсан байна. Дараачийн 10 жилд болбол бид нар хөрөнгийн зах зээл дээр 18н их ная төрөг уримлуулж бос босгож ирэх боломж байна.

Монголын эдийн загт яг бодитой өнөөдөр байгаа эдийн засаг дээрээ шүү. Мэдээж эдийн засаг бол өсэж байгаа. Гэхдээ бид нар а өнгөрсөн хугацаанд ямар мөнгийг бас хуримтлуулах боломж байсныг алдсан. Тэр боломжигоо бид нар ашиглах юм болбол Монголын хөрөнгийн зах зээл дээр бид нар 18.6 их ная түүргийг босгож ирэх боломж байна бий болох боломж байна хөрөнгийн зах зээл дээр. Тэгэхээр бид бүгдээрээ дахиад л хөрөнгийн зах зээл гэж юу юм бэ гэдэг асуултанд хариулах хэрэгтэй болно.

Хөрөнгийн зах зээл гэдэг болбол бизнес хийх гэж байгаа бизнесийн тодорхой төслүүдийг аваачихаад хөрөнгийн зах зээл дээр гаргаад хүмүүст танилцуулаад энэ бизнес бол жилийн тэдүү ашигтай бизнес байгаа юм. Ийш хөрөнгө оруулалтай хийгээ чгээд хөрөнгийг нь аваад тэгээд бизнесээ явуулж байгаа. тэрнийхээ цаа талд болбол бид нарын нөгөө нэг хүсэж байдаг эдийн засгийн өлд ажил эрхлээ нэмэгдэж байгаа цаа талтаа аан нөгөө талд нь бол яах вэ гэхээр тэр хөрөнгө оруулж байгаа талд нь дахиад өгөөжөө өг гэж байгаа тийм ээ бизнесийнх нь агиас хуваалцаж байгаа зүгээр л бид нар энэ тооцол хийхдээ болбол жилийн өгөөж нь таван байл гэж тоосон хөрөнгийн зах зээл дээр яагаад ингэж байна вэ гэхээр хөрөнгийн зах зээл арилжааны банк хоёрын хооронд бол асар том ялгаагийн нэг нь болбол арилжааны банкнаас гарч байгаа зээл гэдэг чинь бол цаад талдаа хадгаламжийн хүү авч явж байгаа зээл мөнгө байхгүй юу тэгэхээр хадгаламжийн хүү хэд байна Тэрэн дээр арилжааны банкны ашиг нэмэгдээд нийлээд зээлийн хүү болж гарч байна. Тийм ээ. Тэгэхээр нөгөө талд нь болбол хадвламжийн хүүний суургүй мөнгө байхгүй юу.

Хөрөнгийн зах зээл дээр чинь тэрэн дээр болбол хөрөнгө оруулагчид ашигтай болбол хөрөнгөө оруулаад л явахад болбол хөрөнгө оруулалтыг их шинэ орчим бүрдэж байна. Бизнесийн байгууллагуудын нүдээр харах юм болбол жишээлэх юм бол манайд болбол яах вэ а гэр бүлийн бизнесүүд нэлээн давамгаалж байна л даа. олон нийтэд нээлттэй компаниуд цөөхөн юм байна. Гэхдээ болбол хөрөнгийн зах зээл дээр их хэмжээний хөрөнгө хөрөнгийн уримтл бий болчихсон. Хөрөнгө оруулалт босох боломж байх юм бол энэ компаниуд дотоо засаглаа шинжлээд хөрөнгийн зах зал дээр орж ирэхэд бэлэн хэдэн зу компаниуд бол байгаа.

Аан энэ компаниудын ихэнх нь бол арилжааны банкнаас зээл аваад явж байгаа. Өхөрөнгийн зах зээл дээр бий олгож болох гурван тусдай сангийн талаар өнөөдөр ярих гэж байна. Нэгдүгээрт нь болбол нийгмийн даатлын сан, хоёрдугаарт нь хуримтлалын сан, гуравдугаарт нь агийн бус сан гэсэн гурван сангийн хөрөнгийг яаж хуримтл би гаргаж ирж болох вэ гэдэг гаргалгааг нь бол энд. ярих гэж байгаа юм. Тэгээд хамгийн эхэнд нь бол нийгмийн даатгалын санд болбол ирх 10 жилийн хугацаанд 7.4 их ная төрөхримтлуулах боломж байгаа.

Аан хөрөнгийн хуримтлын санд болбол 111 тэрбм нэг их ная төгрөг хуримтлуулах боломж байгаа. Мэдээж ашгийн бус сам болбол харьцангуй бага. Гэхдээ ээний нийгэмд гүйсгэж байгаа үүрэг нь маш чухал учраас болбол энд оруулаад ирчихсэн байна. Бид нар ирх 10 жилийн хугацаанд ашгийн бус сангуудаар сангуудаад нэг 80 гаруу тэргүүн төгрөгийн ашиг хуримтлалд би болох боломж байгаа. За өнөөдөр манай улсын төсөө монгол улсын нэгдсэн төсвийн алдагдал харагдаж байна.6 зургаа долоо онд болбол уулхайн бүтээгдэхүүний үн өссөн тийм ээ аа тэгээд манайх бол яасан бэ гэвэл төсйн зардлаа олж ирж байгаа төс гэдэг чинь нэг талдаа нэг ийм сан байгаа шүү дээ тиймээ энэ талаас нь мөнг орж ирээд нөгөө тий ш и гаргаад зарцуулж байгаа сан байгаа тэрний орж ирж байгаагаас нь бид нар болл сүүлийн жилүүдэд болл байнга илүүэлтэй явсан одоо 2015 онд бол жишээлэх юм бол төсвийн алдагдал нь 11н их ная төрэг их ная төрний алдагдалтай Тэгэхээр бид нарын төсөв болбол байнгын алдагдалтай явж байгаа.

Энэ болбол цаад талдаа юу гэсэн үг вэ гэвэл Монгол улсын одоо нэг жилд цуглуулж байгаа татвараар цуглуулж байгаа орлого нэг жил буцаагаад гаргаж байгаа мөнгө хоёрын гаргаж байгаа мөнгө нь бол хамаагүй илүү даваад явчихсан гэсэн үг. Тэгэхээр бид нар болбол яаж байгаа вэ гэхээр ер нь хариуцлагагүй хүмүүс зардлаа өөрийнхөө хөнжлхөө риээр хүлээж байж амьдарч чаддаггүй хүмүүс гэдгиг нь бол харагдаж байгаа. За одоо зүгээр бүгдээрээ энэ төсвийг бид нар төсвийн талаар манай өнгөрсөн 10 жилийн хугацааны төсвийн талаар юу яригдаж эхэлсэн яригддаг вэ гэвэл эдийн загчдийг нь бол нэг ийм яригддаг л даа. Ер нь болбол цаа талдаа ингээд эдийн засаг болл хэлбэлдэж байгаа мөчлэг эдийн цэгт бол мөчлэг байдаг. За тэгэхээр болбол эдийн заги энэ мөчлгийг болбол бид нар эдийн заг руугаа шууд ингээд шок болгож оруулж ирэхгүй байхын тулд бол яах вэ гэхээр тодорхой хэмжээний хуримтлал хийгээд.

За жишээлбэл өсж байгаа үед нь болбол бага хэмжээний мөнгийг болбол ингээд нэг сана руу мөнгийг нь хийгээд байна тийм ээ. За тэгэнгүүт нь буураад энтаа мөнгө дутагдана шүү дээ. Тиймээ. Тэгэхээр нөгөөдөхйг нь ингээд буцаагаад зарцуулаад бай. Тэгээд ингээд яваад байхад болл манай улсын төсөв болбол яах вэ гэхээр энэ улаан шугам шиг ингээд яваад байж болноо гэж ярьдаг.

Энийг болбол одоо юу гэдэг юм эн яг энэ асуудлыг шийдэхийн тулд Монгол улсад болбол төсвийн тогтвортой байдлын сан гээд сан байгуулагдсан эрх орчинд нь бүдсэн гэхдээ болбол өнөөдөр болбол ямар байгаа вэ гэвэл ийм байгаа. манай улсын төсөө бол дотоодыннийхээ 34 %тай тэмцээ явчихсан саяны улаан болл энэ илүүдэл явж байгаа орлогоосоо бүр даваад явчихсан зардлууд хийгээд явчихсан байгаа хэрвээ бид нар энийг зүгээр л 30 %в дээр бариад үзээ л да өмнө нь бид нар 30%йн төсдөө яваад л ирсэн манай эдийн заг жижигхэн байхад өнөөдрийн байгаагаасаа бараг гурав дөрөв дахин жижигхэн байхад 30%йн төсөвтой дотоодын тээднийхээ 30 %ьтай тэнцэх хэмжээний төсөвтэй байгаа л байсан тэгэхээр энэ 30%йн төсөвтэй төсвийн зардлаа дотоодын тэгдэхнийхээ 30 %в дээр барьж байсан болбол манай төсийн алдагдал ийм байх байсан яг бодитой саяны тэр том улаанууд чинь бүгд эрэг байх байсан тэгсэн бол бид нар өнөөдөр болл засгийн газрын өөрийн тухай ярихгүй байх байсан яагаад гэвэл бид нарын хуримтл бол хангалттай бид нарын өнөөдөр тэр гаднаас аваад зээл авчаад тэрийгээ яа түлхүү гээд явж байгаа мөнгөний хуримтл бол энд би болчихсон байх байсан харъя л даа зөвхөн 2007 оноос одоо жишээл энэ цаад талынх энэ бүдэг харагдаг хөх хараг өнгөтэй харагдаж байгаа болбол бол дотоодын нэвтлэгдэхгүй харагдаж байна. За тэгээд ногоон өнгөтэй нь болбол төсвийн дотоодынхт хүнтэй төсвийн зардлыг 30 %ь байвал ямар их байсан юм. Улаан нь болбол энэ 34 % дундажаар гарч байгаа энэ бодитой хэдэн %тай байсан энэ харагдаж байна л даа. Хамгийн эхдээ бид нар дотоодын энэ тэгдэгнийхээ 38 %тай тэнцэх хэмжээний төсөв зардал гаргаж байсан байгаа.

Тэгээд зөвхөн энэ мөнгийг 2007ос 15 оны хооронд бид нар 30 %в дээр нь бариад байсан болбол бид нар 2007 оноос хойш өнөөдөр 4-н их ная төрэг энэ бол чингис бондоос их мөнгө бид нар ийм их мөнгийг хуримтлуулаад эдийн засгаатгээд аваад явах боломж байхад бол бид нар яасан бэ гэвэл энд бол зүгээр л бэлэн мөнгө тараасан та нар одоо энэ графикийнх нь өсөлтийг нь харах юм бол зүгээр л бэлм мөнгө тараасан яасан бэ гэвэл улс төрчтдй сонгогдох хэрэгцээ байсан тийм болохоор сонгуули өмнө мөнгө өгсөн хүүхдэд 100 мяган төрөг өгсөн гэрлэгээр нь 500 мяг өгсөн ноолууронд өгсөн улаан буудаанд өгч байгаа одоо дээр нь юу ж оюутны даал өгж байгаа ноосонд өгч байгаа бид нар энэ мөнгийг зүгээр л ингээд тараагаад л цаад байгаа хэрвээ энэ мөнгийг бид нар хуримлуулж байсан болл 2007ос 2015 оны оронд бол 4гу3 их ная төрөг хуримлуулах боломж байсан яагаад ийм байдалд байна вэ гэвэл гэвэл яг тэр нөгөө алт ухдаг айлын гаргаж байгаа шийдвэр шиг шийдвэр гаргаж байгаа байхгүй юу цаадал талтай яагаад гэвэл орлого нь гэнтийнх тийм тогтвортой биш яагаад гэвэл тэр нь уул урхаан бүтээгдэх түүний үн өсгөөр орлогонд агаад өсчихдөг гэв гэнт баяждаг хэрвээ та нар санаж байгаа болбол манайх гэнтийн ашгийн 68%н дотр авч байсан улс тийм ээ ганцхан зэсийн хүн дэлхийн зах зээл дээр өсснүүт ганцхан компанид зориулаад хууль гаргаад 68% нь авч байсан. Тэгээд энд авч байсан авсан 68 % өнөөдөр бол юу болж хуурьсан бэ гэвэл саяны төсвийн зардал болж хуурсн. Бид нар болбол юу гэдэг юм энэ мөнгөөр эдийн цагтаа эдийн цгээ зөндөө хүчирхэг, маш хүчирхэг эдийн заг бий болох боломж байхад бид нар зүгээр л тэр мөнгийг болл яасан бэгэвэл тараагаад л одоо та нар бүгдээрээ санаж байгаа болл эдийн цэгээ маш олон салбаруудад юу татаа өгч байна зүгээр байж байгаад мөнгө авдаг хүмүүс зөндөө болчихсон байна хүнийх нь тоонь нэмэгдээд байгаа өгч байгаа мөнгөнийх нь хэмжээ нэмэгдэхээс гадна тэгвэл бид нар одоо бүх юмнуудаа одоо өнөөдөр манай эдийн заг дээр байгаа бодитой байдлаа орхиод түр зүгээр орлого яаж хуваарлагдаг юм бэ гэдгийг зүгээр хараад үзээ тэгэх Тэгэхээр орлого болбол бид нарт болбол хоёр ийм том үндсэн хуваарлалтын систем байна. За нэг нь бол үйлдвэрлийн хүчин зүйлсээр дамжижуваарлагддаг. За нөгөөдөх нь бол дахин уриллалтын систем гээд хоёр том систем орлон хуваарлагдаж байна.

За үйлбвэрлэлийн хүчин зүйлс гэдэг нь болохоороо хөдөлмөр, газар капитал гэсэн гурв юм байгаа. За хөдөлмбөрөөр болбол орлого яаж урилагдо вэ гэвэл бид нар мэдэж байгаа. Тийм ээ. Ажил хийгээд цалингаа аваад. Энэ болбол бий болж байгаа орлогоос баялгаас өөртөө ногдохыг авч байгаа юм.

Өөрийнхөө оролцох чадах хэмжээгээрээ л авч байна. Тиээ. Тэгэхээр баялаг гэдэг чинь болл яадаг вэ гэхээр нийгэмд байгаа тодорхой бүлэг л би ойлгож байгаа. Үнэндээ болбол яах вэ гэхээр бизнесийн байгууллагууд би олгож байгаа. Зарим нь бол бид нар газраа ухаад бий болгож байна.

Тийм ээ, нүүрсээ ухаж аваад л баялаг би болгож байна гэж ойлгож байна шүү дээ. Эдийн засгийн агуул гараа болбол тэгвэл бид нар энэ хөдөлмөрөөр яаж баялаг хүүурилаж байгаа вэ өнөөдөр бид нарын хөдөлмөрөөр авч байгаа баялгийн одоо бид нарын энэ чинь оролцооны түвшинг илэрхийлж байгаа байхгүй юу эдийн загт хэр их оролцоотой юм бэ гэдг илэрхийлж байгаа шүү дээ цаадал талдаа тийм ээ манай дунда цайлим болбол 800 мянган төрөг одоо ингээд хаан өөрчлөгдөөд явж байна. Одоо болбол нэг хэдэн долларын 370 долларын долларыг сард бол хөдөлмөрөөр дамжуулж үрэх гэрт очиж байна. За дараачийнх нь болбол газар. За яах вэ энэ болбол одоо юу гэдэг юм одоо том өмчтэй хүмүүс л энүүгээр дамжуулж орлого барилж байна тийм ээ түрээслэх замаар орлого болж байна.

Энэ болбол өмнө нь болбол энэ газрыг болбол газра өмжилтэй хуулиар зохицуулаад ер нь болбол энэ орлогын хувааралалт болбол дахиж хийгдэхээргүй ийм хэмжээнд ирчихсэн байгаа. Маш цөөхөн хүмүүс үнэтэй капиталууд иж байгаа. За тэрний дараачийн орлогох барилла гэдэг систем нь болбол цуглуулсаа хөрөнгөөрөөсөө хөрөнгө бий олгодог боломж байгаа. Тэр нь бол хоёр үндсэн хэлбэр байна. Нэг нь болбол бизнесийн үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа компаниудад хөрөнгө оруулалт хэлбэрээр хувьцаайг нь худалдаж авч хийгээд тэр компаний жил болгоны ноогдол ашгийг өрх гэр рүү хуваарладаг систем байна тийм ээ.

Аан нөгөөдөх нь болохоор яах вэ гэхээр нэг байшинги нэг тодорхой хэсэг нь худалдаж аваад түрээслүүлээд тэгээд түрээсээрээ юу яадаг систем байна ашиг авдаг систем байна тийм ээ. За гурав дахь нь болбол яах вэ гэхээр алжааны банканд хадга хүүг мөнгөө хадгалуулаад тэндээс хүүгийн орлого авч байгаа систем юм. Тэгэхээр энэ болбол ерөөсөө л орлогох бариарлаг дсэн гол систем нь эдийн заг дээр байж байгаа. Тэгээд бид нар одоо бүгдээрээ харъя манай цалингийн зардал одоо жишээлбэл тоод хүний хэдэн үетэй тэмцэг юм жишлэл манай дундад цалиан эдийн засгийн одоо эдийн засгийнхээ нийт боломжтой харьцуулах юм бол ямар түвшинд байгаа юм бэ гэдгийг бид нар бодож үзэх ёстой. Хоёрдугаарт нь болбол энэ гурав дах одоо энэ капиталийн орл.

За бид нар энэ газрын талаар бол нээ их яриад хэрэггүй. олон хүнтэйчй ийм нэгэт биш болчихсон одоо болбол тийм ээ энэ капиталийн орлогын хувьд л аваад үзээ л дээ манай арилжааны банканд хадгалда нийт хадгаламжийг чинь 90 % нь нийт хадгаламж эзэмшигж байхад таван % эзэмэмшилэж байгаа тэгэхээр энэ болл тэнцэргүй байарлалтууд би болж байна тийм ээ тэгэхээр орлого хэрвээ хуваарлагдахгүй энэний цаа талд болл бид нар болл маш чухал зүйлийг ярих ёстой энэ болбол ер нь болбол энэ нийгэм тогтвортой цаашаагаа өсж хөгжих боломж байгаа юу гэдэг асуултан хариулах хэрэгтэй болж Өөрөөрлэх юм бол юу гэж хэлж байна гэвэл нэг хэсэг нь болл өндөр орлого олоод яваад байна. Нөгөө хэсгийнх нь орлого өсөхгүй байна гэх юм бол өндөр орлоготой хүн орлого нь өсөхгүй байгаа хүмүүсийн хоёрын хооронх орлогын бүрүүн улам эхсээд явна. Эхсээд явахынхаа тусан болбол яах вэ гэхээр нийгэмд болбол би нэг үзээ ядах хандлага дагаалж эхэлдэг. Энэ болбол урт хугацааны тогторгүй байдлын хамгийн гол сувир шалтгаан нь.

Тэгэхээр бид нар болбол яах ёстой вэ гэвэл орлогохува баарлалтыг ойртуулах ёстой. Ямар ч байсан гэсэн ойртуулах ёстой. А гэхдээ бид нар дээд талаас нь одоо ихэнхдээ болл бид нар дээд талаас нь татачих гээд нэг хувьсгалж санаачлагууд гараад гудамжаар яваад байдаг шүү дээ. Чагсаал бариад л тиймээ. Одоо жишээлбэл баячуудыг тэге ингэе.

А энэ болбол юу хийж байна вэ гэвэл тэр үзн ядалт дээр сууриласан орлогыг дахин бариллага гэсэн механизм байгаа. За тэгвэл дахин барилтын систем гэж өөр систем байна. Төрийн оролцоотой систему байна. За энд болл дахин барилтын систем дээр бол хоёр том систем ярж байна. За нэг нь болл захийн газрын заардал.

За энэний цаа талд болл татварыг нэмэгдүүлж байгаа. татварыг цуглуулаад илүү орго болж байгаас нь татварыг нь аваад илүү хүртээмжтэй хэлбэр рүү хувиарлаж байна гэж бодож бай энэний цаа талд нь бид нарын өнөөдөр эргэлэж байгаа үнэгүй эрүүл мэндийн үйлчилгээ үнэгүй ерөнхийцрлын сургууль үйлчилгээ дэд бүдц бид нар яагаад ч юм замаард үнэгүй яваад байгаагийн цаатал чинь болбол ямар нэгэн байдлаар болл бид нарт бол орлого хуваарлагдаж байгаа гэж ойлгох ёстой яагаад гэвэл татвар төлэгчдий мөнгийг цуглуулаад зам барьчиж байгаа учраас бол орлогох барилагдаж байна гэж ойл дараачийн систем нь бол нэгэм даатгалын сан нийгмн даатгалын сангаар дамжуулаад орлог дахиад хуварлаж Тэгэхээр энэ системудийг бид нар өнөөдөр өөрсдийнхөө эдийн заг дээр би болгож чадахгүй болбол цаашаагаа болбол яах вэ гэхээр баян ядуугийн хэмжээ улам л нэмэгдээ л байна. Аан энэ ер нь болбол энэ бид нар нэг улс төрийн үрээ нэг ийм ойлголт яригдаг л даа. Чинээллийг дундаж давхаргыг бий болгоно. Гэхдээ яаж жибэл чинээлэг дундаж давхарга гэдэг юм чинь болбол сонгуулийн дөрвөн жилийн хугацаанд сонгуулийн өмнөх нэг сарын компанит ажлаар ярьснаар болбол би болох боломжгүй.

Энэ болбол энэ орлох бариллалтын механизмуудыг бид нар эдийн цэг дээрээ би болгож байж л би болно. За буцаа нэгийн даатлын сани руугаа харъя. Манай нийгмийн датгалын сангийн зардал нь улаан өнгөтэй орлого нь ногоон өнгөтэй алдагдлын хэмжээнь 2015 он. Тэгэхээр бол бид нарын бид нар болл одоо өнөөдөр болл яаж байгаа вэ гэхээр хүн аамын цонх үедээ явж байгаа үндэсэн байхгүй юу. нийт хөдөлмөрийн нийт хүн аам дотроо хөдөлмөрийн насны хүн аам нь хамгийн өндөр байгаа улс орон хамгийн өндөр байгаа улса орой тэгсэн мөртлөө бид нарын нийгмийн даатгалын сам болбол алдагдалтай болчисон тухайн жилдээ алдагдалтай болчихсон 2015 онд 373 онд тэрбүм түрний алдагдалтай болчихсон байна энэ алдагдлын хэмжээ жил 400 гаруу тэргүүн төрөг болно тэгээд цаашаагаа алдагдалдлын хэмжээ улам нэмэгдээд явна тэгээд шалтгаан нь энэний цаа нь байгаа цаад шалтгаан нь бол юу вэ гэхээр Энэ болбол өнөөдөр байгаа манай хүн аамын сувага.

Тэгэхээр бол энэ болбол яасан бэ гэвэл нөгөө ирээд оны үеийн төрөлт буурсан үе байна шүү дээ. Тийм ээ. Төрөлт буурсан үе харагдаж байна. Тэгээд буцаад төрөлт бол айжимд хэлж байна. Ерөнхийдөө бол сувага болбол харьцангуу бүтэцтэй юм шиг харагдаж байна.

Тийм ээ. Аа гэхдээ суврага болбол 2040 он гэхд ингэж өөрчлөгдөн. Энд бол яаж байгаа гэвэл эмэгтэйчүүдийн дундаж насалт болл очиц нь нэмэгдэж байна. Ялангуяа эмэгтэйчүүдийн бүүдэл нь нэмэгдж л байгаа л даа. А нөгөө талдаа болбол төрөлтийн түвшин болбол өсөхгүй юм байна цаашаагаа.

Одоо энийг болбол бид нар сурга гэж хэлэхэд хэцүү болж эхэлж байна тийм ээ. Тэгэхээр энэний цаа талд болбол яах вэ гэхээр саяны нийгмийн даатгалын алдагдал болбол улам их нэмэгдээд явна. энэ хүн ам зүйн бүтц нь бол юу нөлөөлж байгаа вэ гэхээр өнөөдөр манайд 10 хүн ажил хийж байхад дөрвөн тэтгэвөр авагч ногдожна 10 10 хүн а ажил хийж байгаа 10 хүн тутамд дөрвөн тэтгэвэр авагч ногдож байна зөвхөн тэтгэвгээрийн сангийн алдагдал дотоодынхүнийхээ хоётэй тэнц нийгэм даад талын сан чинь дотроо таван сантай шүү дээ тийм ээ зөвхөн дэлгэрийн даат талынхаа санг аваад үзэхэд дотоодын хүний хоёр хүртчихсэн бай энэ болбол дэлхий банкны тооцоолж байгаар шүү тийм ээ дэлхий банкны тооцоо болж байгаар 20 онд.35 хүн ногдоно 2030 он гэхэд 4.2 хувийн алдагдал хүрнэ. Хүр долоон хүн ноогдоно. Тэтгээр 10 хүн долоо хүн тэтгэвэр авч байгаа хүнгдоно.

40 он гэхэд найман хүн ноогдоно. 5 хувийн алдагдалтай одоо өнөөдөр бид нарын аймаар том асуудал болж байгаа. улсын төсвийн алдагдал одоо хүний 5 %тай байна аа гээд маш том асуудал болоод байгаа чинь зөвхөн тэтгэвгээрийн нийгмийн даатгалын сан дотор байгаа нэг сангийнх нь алдагдал 40 он гэхэд болболто энэ тэгтнийхээ 5 %тай тэмцэхээр хэмжээний алдагдал руу явж байгаа байхгүй юу аан нөгөө талаас энэ нийгмийн датгалын сан сангийн төгөл өнгөрсөн хугацаанд бид нарын хуримтлуулсан мөнгө хаайчихсан бэ одоо байгаа юу та нар юу гэж бодож байна би 10 жил нэмийн датгалын шитл бос миний мөнгө байгаа юу одоо яагаад гэвэл нийгмийн датгалын сан гэдэг нь улсын монгол улсын нэгдэн төсв дотор байгаа нэг сам болж хууриад орж ирсэн орлог нь тухайн жилд зарцуулчихдаг болчихсон. Тэгэхээр миний өнгөрсөн 10 жилд хуримтлуулсн тэтгэрийн мөнгө бол тэр санад байхгүй. Дээрээс нь бол алдагдал нь болбол нэмэгдээд явж байна.

Алдагдал нь 2040 он гэхэд зөвхөн алдагдал нь тухайн жилийн алдагдал нь дотоодын тэгдэгний 5 %тай тэнцсэн хуримлсан ямар ч мөнгө байхгүй. За одоо санаачлага нь гол санаачлагуудыха. өнгөрсөн 2007 оноос 2015 оны хооронд бид нар 4гу3 их ная төгргийг болл хуриглуулах боломжд ингээд тацаад хуваагаад идчихсэн яг тэр хэмжээгээр хуримтлуулаад дотоодын нэвтэгдэхүнийхээ 30 %тай тэнцэхээс тэнцэх төсвийн зардалтай байна гээд төсөөл дээ тийм ээ тэгэхэд бид нар болбол яах вэ гэхээр ирх тавхан жилийн жил олон нийгмийн датгалын сана руу нэг их наяр хүрмлүүлэх боломж байгаа жил болгон нэг их нада Н нэг дадл сана руу за ингээд таван жил хуримтлуулаад таван жил би одоо жишээлбэл нийгмийн даатралын сана руугаа төсвөө 30а сэтрүүлэхгүй нь байна шүү дээ тийм ээ тэгээд л тэндээс 30 %д нь барихад болбол бид нар дундажаар болбол нэг их ная төгргийг болбол олчих боломж байгаа хадгалах боломж байгаа за тэр н нэг ная төргөө зөвхөн нийгмийн даат сана руугаал хийгээд байна л даа тэгэхэд болбол бид нар эхний таван жилд яах вэ тавын их ная төрэгтэй болчихно жил болгоных нь өгөөжг нь аваад үзэх юм бол таван % өгөөчтэй байна гэж бодох юм болбол бол 2040 он гэхэд бид нар 14 их наяд түүргийг нийгмийн датгалын саналдриглуулж чадна. Зөвхөн нийгмийн даатгалын санд хуриглуулж байгаа мөнгө шүү дээ. Тийм ээ.

Тэгэхээр өгөөж нь болбол цаанаа бол яаж үзэх вэ гэхээр жилийн таван % өгөөж болбол энэ сангий чинь аваад цаашаа ягаана. Ингэж чадах юм болбол бид нар ирээдүйтэй итгэлтэй амьдарна. Бид нар хөтлөл насандаа санаа зовох хэрэггүй болно. За дараагийн сангиг нь аваад үзье. хуримтлын сан дахиад л саяныхаа л тооцооллоор явна шүү дээ тиээ дараагийн таван жилд нь бид нар мэдээж эдийн засэг өсэж байгаа бид нар то төсөв ч гэсэндээ дагаад өсн эдийн засэг өсэж байхад болл төсөв дагаад өсн шүү дээ бид нар 3 % дээр бариад байсан ч гэсэн төсөв нэмэгдээ байгаа юм хүмынхаа өсөлтийн өсөлтийг дагасан хөрөнгө оруулалт бол хийгдээ хийгээрээ хийгдээд л явна аа тэгэхэд дараачийн таван жилд нь мэдээж эдийн засэг томорч байгаа гэж төсөөлөх юм болбол бид нар жилд 1,5 их ная төвргийг хуримдлээс сандаа яа л даа нийгмийн датлын сандаа таван эхэдийг хийлээ тийм Тиймээ.

Дараачийн таван жилд 1,5 тавын их наядыг хуримтлын санд хуримтлуул. За тэгэх юм болбол бид нар 2040 он гэхэд 22 эх ная төгргийг болбол бид нар байгалийн баялгаас орж ирсэндал бий болгочих боломж байгаа. Гэхдээ энэ болбол бид нар бол яаж таамаглаж байна вэ гэвэл жишээлэх юм болбол таван толгой төсөл болбол одоо манай эдийн загт болбол бүрүүн ингэж хэрэгжиж бүрэн хүчин чадлаараа ажлаагүй байгаа нөхцөлд аваад байсан шүү дээ. Тийм ээ. цаашагаа том төслүүд ажиллаад эхлэх юм болбол энэ хуримлын сам бүр огцом богины хугацаанд огцсон эх боломжул байгаа.

Тэгэхээр бид нар энэ мөнгийг ямар ч байсан гэсэн зүгээр л төсвин зарлаадто нэтнийхээ 30 %ас хэтрүүлэхгүй л байхад л бид нар болбол ийм хэмжээний мөнгийг болбол уримтлуулаад хөрөнгийн захл дээр аваад хүрээд ирнэ. За дараачийнх нь ашигийн бус сан гэж сонин сангийн тухай ярьж байгаа. Одоо бид нар зүгээр ингэж ийм манайхаас гадаадад сурсан хүмүүс байгаа тиээ? Хэн юм байгаа билээ гэхдээ тэтгэлгээр сурсан хүн байна уу? Засгийн газрын биш тээтгэлгээр сурсан хүн байна уу?

байна уу? Хаанаас тэтгэлгээ авч байсан бэ? Сарссын сагаа сурж байсан. Өөргэлээр сурж байсан хүн байна уу? Цхийн газрынх уу?

Монголынх биш. Гадаад ц Аан гадаад газар. За жишээлэх юм бол сорсн сан гэж ямар сан вэ? Та нар юу гэж бодож байна? Энэ сая яаж ажилладаг юм?

Манайд болбол сургалтын тлэг гэдэг юмыг болл зориг сан өгч байна. За голом банк өгж байна. Тухайн жилийнх л өгдөг байхдээ. Тиймээ. Тухайн жилийнх нь ингээд сонгон шалгуруулалт явуулаад за нэг 50 оюутанд өгж байна уу?

50 оюутан 100 оюунд л өгж байгаа. Тухайн жилийн сургалтын төлбөрийн. Тэгэ манай найз нартор бол маш олон хүмүүс болл гадагшаагаа сургууль сайн сургуулиудад сурсан байна. Гэхдээ заги газрын тэтгэлгээр биш өөр сангуудаас тэтгэлэг аваад сурсан байна. Тэгэхээр тэнд болбол энэ мөн гэтвэл хаанаас гарч ирээд байгаа юм бэ гэ асуулт гарч ирна шүү дээ.

Тийм ээ. Тэгэхээр тэнд болбол индомент гээд өөр ойлголт байна. Бид нарт байдаггүй. Бид нар манайх ингээд одоо жижигхээ түүхээрээ л даа. 1997 онд манай төрийн байгуул тухайн хуульд батлагдсан.

За батлагдахдаа болбол нийгэмд үйлчилдэг гишчүүдээ гээд хоёр тэрмс байгууллагыг байгуул эрхүү ордүүлээд тэгээд хоёуланг орхисон за нийгэмд үйлчилдэг гишүүдээ үйлчилдэг төрийнс байгууллага нь болбол манай төрөөс их хамаарч байгаа. Яагаад гэвэл засаглалаа засаллынхаа тодорхой эрэхийг шилжүүлж эд нарт өөрсдөө заглах боломж олгохгүй байгаа учраас болбол тэрлагууд хөгжихгүй байгаа. Тэд нарыг нь орхичихъё бүгдээр энэ удаадаа. Эдийн засгийн асуудлыг ярьж байгаа болохоор нөгөө талыг нь ярья. Ашийн бус үйл ажиллагаа гэж тэгвэл юу юм бэ гэдэг асуулт.

Аш бус үйл ажиллагаа. одоо жишээлбэл аан асрамжийн газар байна. Хүүхдүүдэд аан амьдрах орон нөхцлийг нь бий олгож өгч байна тэнд хүмүүжлийнх нь одоо хүмүүжилд нь туслах зорилгоор багшаа авч байна тийм ээ хоол хүнсийг нийлүүлж байна. Энэ мөнгийг хаанаас авдаг вэ? Хаанаас авдаг вэ гэхээр энэ мөнгийг болбол хүмүүсээс хандуваар ингээд гуйж очиж авдаг.

Манайд энэ би энд 50 хүүхдийг өсгөж хүмүүж болж байгаа юм аа. Надад нэг сая төргөөчээ. Надаа нэг сая төргч гээд ингээд гуйж аваад асрамжийн газрыг ажиллуулж байгаа. Тиээ энэ бол ашигин бүсл ажилгааны нэг хэлбэр. Саяны одоо сургалтын тэтгэлэг үү гэж байгаа чинь бас нэг хэлбэр тиймээ.

Эрүүл мэндийн салбарт ийм үйл ажиллагаа байгаа. хэвэл мэдээллийн салбарт тэр хараат бас сэтгэл зүжүүлэхийг чиглэгдсэн ийм сангууд байна. Бүр төрийн үйл ажиллагааг хөндлөнгөөс нь хянаж байдаг байгууллагуудын санхуучлтыг зохицуулдог бодлогын судалгааны сангууд байна. Байгал орчны тогтвортой байдлыг байгал орчныг нөхөө сэргээ чиглэгдсэн ашгийн буүс үйл ажиллагаа явуулдаг байгууллагууд байна. Тэд нартлэг өгж байг сангууд мөнгө өгж байдаг сангууд байна.

Тэгэхээр энэ сангуут чинь бол яаж байгаа вэ гэхээр нэг талаас бол хүмүүсээс мөнгө гуйж аваад нөгөө талдаа болохоор сайн нийгмийн сайн сайхан зориулсан чиглэгдсэн бүх үйл ажиллагаануудыг санхүйжүүлээд явж байдаг ийм сангийн хууль нь монголд байхгүй бид нар бол тэр нөгөө үйл ажилгааг нь хулчилчихсэн нийгэмдүчдэг төрийн мс байгууллага гэж ийм байгууллагыг хэлнэ ээ ийм чигр үйл ажиллагаа явуулна аа танаас доторхгүй шүү болоо а тэгэтэл тэр цаана нь болл юу яригдаж байгаа вэ гэхээр нийгэмд үйлчилдэгйг төрийнмс байгууллага гэдэг чинь бараг компанитай яг адилхан байхгүй юу эдийн загин агууллагаараа болбол компани болбол яаж байна вэ гэвэл а бизнес хийгээд ашиг болж байгаа. Ашиг гэдэг нь бид нар орлогоосоо зарлыг гасаад үлдснийг нь ашиг гэж ойлгож байна шүү дээ. Тийм ээ. Тэгвэл энэ ашигин бус байгуулугуу дээр ч гэсэн яг тэр адилхан процесс явагдаж байгаа. Орлогоосоо давсан ашиг бол зардлаасаа давсан орлого олж байгаа.

Тэр ньши ашиг гарч байгаа тухайн жилдээ. Гэхдээ бол яадаг вэ гэхээр тэр ашигийг нь болбол хүмүүс хувааж авдаггүй. Буцаад зорилгонхоо төлөө зарцуулагдана. Дараа жилэн зорилгонхоо төлөө зарцуулагдана. Тийм учраас болбол энэ ашгийн бус байгууллагад ажиллаж байгаа.

За ашиги бус байгууллаг удирдах зөвдлийн гишүүд гэдэг чинь хэн юм бэ гэхээр цалин авахгүй хүмүүс байдаг байхгүй юу тэргаасаа. Тэгэхээр энэ үйл ажиллагаагийн тэтгэж байдаг тэр хуримтлыг бий болгохын тулд болбол хүн төрөлөхтөн болбол тэр сангийнх нь хуулийг хийгээд өгчисөн байхгүй юу. Та нар өөрсдөө ашиги бус үйл ажилгаа явуулахгүй. Та нар ингээд мөнгийг нь хуривдлуулаад тэгээд ашигийн бус явагж байгаа үйл ажиллагаануудыг сонгожн шалгаруулалтаар ингээд мөнгөө дамжуулдаг ийм системи нь эрхцүү орчинд бүдүүлээд гдсэн. Бид нар тэр эрсэн орчи байхгүй байгаа учраас болбол манайд ийм сангуульд байхгүй байна.

Тийм болохоор монгол хүүхдүүд сургууль сурахын тулд эцэг хэхээсээ мөнгө авч байгаа юм. Тийм болохоор монгол хүүхдүүд сургууль сурах юм бол төрийг цараа төрийн царай хардаг болж байгаа. Магадгүй танил талынхаа цараг хардаг болж байгаа. Хэрвээ бид нар ашгийн бус үйл ажилгааны санг Монголд бий болгоод өгчих юм болбол нийгэм тусля гэсэн зөндөө олон бизнесменүүд байгаа. Өөрийнхөө шадах чинь тус хүрэх гэсэн зөндөө олон бизнесменүүд байгаа.

дээр нь энэ дээр нэг энэ ашги бус үйл ажилгааны санг дэмжиж байдаг нэг том зохицуулт бол татварын эрэгц орчин энд болл хоёр талаас нь авч үзэж байгаа нэгдүгээрт нь компаний нийгмийн хариуцлагын тухай ойлголт байна нөгөө талд нь болбол татварын хөнгөлтийн ойлголт тэгэхээр ихэнх ус орнууд болбол яаж байна вэ гэхээр ийм ашгийн бус сангуудад мөнгө хориглуулж байгаа компаниудад мөнгө хандиулж байгаа компаниудад бол тодорхой хсгийн татвараас чөлөөлж өгж байна орол татвар ногдох орлогоос нь хасаж өгч байна шүү дээ тийм ээ аан нөгөө талд нь бол компаниуд бол нөгөө талдаа бол яах вэ гэхээр нийгмийн төлөөд үйл ажиллагаа явуулж байгаа гэдгээрээ болбол өөрсдийнхөө бас нэг төрийг бизнесийн үйл ажиллагаа сурчлах шинэ боломж болж байдаг учраас энэ ашгийн бус сангууд руу болбол хөрөнгийн хуримтлол бий болоод тэр сангуудынх нь хэмжээ өсэж байна. одоо парламентууд ийм хууль ба өргөн барьчихсан байна л даа ажхуй эгээгчийн орлогын албан татварын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах хуулийн төсөл өргөмрчисн байна энэ хуулийн төсөлд яаж байна вэ гэж энэ хуулийн төсөлдны тэрбм төгргний жилийн борлуулалтын орлоготой компаниудын татварын нэг хувин л авъя гэж манайхаас бизнесийн хүмүүс хэн юм байна за хэдэн хүен дотор хэлж байна аа ажху байна гэж байгаалаа аж ажхуй нэгжийн орлогын албан татваря нэг хувин л авъя гэж байна 15 тэр бөм хүртэл борлуултын орлоготой компаниудыг тэгээд энэ хуулин дээр нь болл хоёр гурван өргөн барьчихсан байгаа хуулийн төсөл дээр нь хоёр гурван алдаа байна л даа за нэгдүгээрт нь болл яаж байна гэвэл энэ компаниудыг салбараар нь ялрлаж өгөх юм байна ялгуурлаад зарим салбарынх нь энэ хөнгөлтөнд хамрагдана зарим салбарынх нь хамрагдахгүй юм байна за эдийнсгийн үйл ажиллагааны салбараа нь ялгуурлаж байна хоёрдугаарт нь энд хөндөж байгаа нэг чухал асуудал болбол үндэсний татварын систем Эвдэж байна. Манайх татварын тогтолцоогоо гурван шаттай олгож байна. Одоо бол 25 10 гэсэн хоёр шатал байсан. Одоо дахиад нэг шинэ тогтолцоод хувьд би болгож өгч байна.

Тэгэнгүүт нэг хувийн татварын төл татварын байгууллага ажиллах уу? Би бол итгэхгүй байгаа байхгүй юу. Одоо жишээлэх юм болбол 100 сая төрний жилийн борлуултын орлоготой компаний компани байлаа гээд төсөөлье л даа. Тийм ээ. Жилийн ашиг нь 20 % гэж бодъё.

Зээлийн хүүтэйг уялдаад за 20% ашигтай ажиллачихлаа. 20%йн нэг хуви нь авна гэж байна шүү дээ. татвар хэдэн нрийн дотор авч надаас тэрний төлөө татварын байгууллага явах уу тэрний төлөө тэр байгууллаг нь няхтал модох бүртгэл ажиллах уу энэ болбол бид нар өөрсдийнхөө татварын системгвдэж байгаа нөгөө талд нь болбол компаниуд жигрнэ 1,5 тэргүүмийн борлуулалтын орлогос хэтрүүлэхгүй болж эхэлнэ одоо зүгээр төсөөл доо хуулийн төсөл дээрээ бол оруулж ирснээр хамааралтай ахуха нэгжүүдийг болбол орлогыг нь болбол нэг татвар төлөгчөөр ноогдоод татвар татвар ногдох орлогын тодорхойлна гэж байгаа байхгүй юу одоо би тантай хамтраад нэг компанитай 55ар эзэмшдэг би энэ талдаа 100 % эзэмшдэг нэг компанитай байлаа гэж бодъё тийм ээ гэхдээ таны компани дээр эзэмчиха 50 %гаа болл би яахчихсан байгаа вэ гэвэл өөрийнхөө эзэмчиха компаниар дамжуулаад эзэмшиж байгаа гэж бодо л даа тийм ээ таны компани тэрбүм түрүүний орлоготой миний энэ компани 800 сая төрний орлоготой за ингээд татварын алдаас асуух юм байна л даа уучлаараар энэ хоёр чинь хамаара хамааралтай ажи ухужүүд байна аа тэгэхээр татвар ногдохо орлогыг нь хамт нь тодорхойно гэж тэгэхээр 18 тэргүүм төгрөгнөөр надаас татвар авах гээд байна шүү дээ тийм Тиймээ төр дотг явах гээд байна. Тэр энэ хүн зөвшөөрөхгүй шүү дээ. Яаж зөвшөөрөх юм бэ?

Надаас болоод энэ хүнд 10% дотор төлөх болчихоод байна шүү дээ. Тийм ээ? Нэг хувиг төлөх боломж байхад. Тэгэхээр бол надад юу гэж хэлэх вэ гэхээр чи наад компани эзэмшихгээ болиод хүнээрээ эзэмшээ гэж. Би хүнээрээ эзэмшиээ л болоо хувцаагна.

Тэгээд энэ хоёр ажхуаныгронд хамааралтай биш болчиж байгаа. Татварн ерөнхий газрыг тодорхойлж байгаар болл жилдын 27с 30 тэр төгрийг болл татвараас чөлөөлөгдөж байгаа гэж байна. Маш олон ухааны гэж члүүлгэж байгаа ш дээ. Цаа талтань. Тиээ.

Тэгэхээр бид нарт ямар боломж байгаа вэ гэвэл татварын системийндэхгүйгээр за төсөвт нөлөө үзүүлэхгүй юм байна тийм ээ 30 тэр хүн нэг их нөлөөтэй биш юм байна монгол улсын төсөвт долоо их наяд төргний найм их наяд түргний төсөвт болбол монголд болл нэг 30 тэрүүнд төгргнийэг хач холбогдотолтой биш юм байна. Тэгвэл бид нар ямар ч байсан гэсэн татварынхаа системыг эвдэхгүйгээр энэ мөнгөө тэр татвар төлөгч нар өөрсдөө аль санд ханулахаа өөрсдөө шийдчих ээ. Тэр татвараа төлөөрөөд төлчих 10 байгаа тийм ээ. тэгэнгүүт тэр авсан мөнгөө бид нар та нар аль сан төлхйгөө шийдэчих бид нар тэр санаруу чинь буцаагаа шилжүүлчих гэх юм болл бид нар иргэний нийгмийн салбартай маш том сууриа бий болох боломж байна энэ болбол дахиад олдохгүй одоо энэ болон энэ хуулийн төсл болбол энэ эрх жилийн төсвийн хуультай зэрэгцээд болл улсын их хурлаар хэлэлцэгдэнэ тээр энийг бид нар бий болгоод авчих юм болбол 17 оны нэгдүгээр сарын нэгнээс 21 оны нэгдүгээр сарын нг хүртэл дөрвөн жилийн хугацаанд хэрэгжичихээр болбол энэ хуулийн төсөлд суулгачихсан байгаа. Тэгэхээр бид нар болбол энд ямар ч байсан гэсэн 30 тэрүүмд хүрэг жилдээ олж авна аа гэж тооцох юм болбол ирх таван жилийн дөрвөн жилийн хугацаанд бид нар зөвхөн энэ боломжоос бид нар эрний нийгмийн салбарт 120 тэр бөмөг бий болгож болно.

Гэхдээ мэдээж болбол энэ бол мэдээж болбол энэ мөнгийг болбол хуримлагдаж байгаа мөнгийг бол ашгийн бус байгууллагын бас нэг аан хязгааралт болбол жилдээ олсон мөнгөнийхөө ядаж 50% үеийн зарцуулж байх ёстой. Зорилгынхоо төлөө цаана хуримл үлдэж болно. Гэхдээ ядаж 50 зарцуулж байх ёстой. Тэр өсгөлтөөр нь тооцох юм болбол бид нар 2040 он гэхэд нэг 100 тэрм түрүүний хуримл бий болгох бололцоо байгаа. Хашгийн бус ангаараа дамжуулаад.

Тэгэхээр энэ бүх юунуудыг хуримтлуудыг нийд хөрөнгийн зах зээл дээрээ оруулаад ирэх юм болбол бид нар нийт одоо одоо чи дахиад нөгөө буцаад нөгөө юун дээрээ хүү яагаад өндөр байгаа вэ гэдэг жишээ дээр ирь тийм ээ арилжааны банкныхаа гаргаж байгаа зээлийн ядаж 30 %тай тэнцэх хэмжээний хөрөнгийн зах зээлийг би болгожно гэхдээ тэр 30 % нь болл дотолдоо хадгаламжийн хүүгийн зардалгүй мөнгө тэгж чадах юм болл яах вэ гэхээр арилжааны банкууд болл хүүгээ буулахаас өр аргагүй байдалд ж саяны ярьсан юмнууд болл авгүй хялбархан байгаазц хийхэд бид нар зүгээр л улсын түйн зардлаа 30 %вь дээр бариад л тэгээд л хөрөнгөтлуулаад л явъя эхлээд таван жилд нэг даатгадын сана руугаа мөнг дараачийн таван жилд нь хуримтлын сана руу хийе энэтэйгээ зэрэгцээд ашигийн бус сангуудад мөнгө хуримтулаад явъя аягүй амархан сонсогдож байгаа зүг нь бол хийхэд тэгвэл яагаад хийхгүй байгаа юм бэ энийг хүмүүс ойлгохгүй байгаа биш байна шүү дээ энийг бол хүмүүс ойлгож улс төрийн хүрээнд байгаа хүмүүс, шийд рүү гаргаж байгаа хүмүүс бүгд ойлгож байгаа бүгд мэдэж байгаа юм. Тэгэхээр энэ хийгдэхгүй байгаа хоёрхон шалтгама. Нэг нь болбол засаглал нөгөөдөх нийгмийн салбар манай улсын төсвийн цааталт нь болбол нийгмийн салбар болбол маш том салбар, маш том одоо зүгээр л нийт одоо засгийн газраас цалинж байгаа хүмүүсийн тоогл аваад үзье л даа. Тиээ 70 % нийгмийн үйлчилгээний ажилтнууд шүү дээ. эрүүл мэндийн салбарт ажиллаж байгаа эмч нар сувилагч нар асрагч тэнд ажиллаж байгаа хүмүүс нөгөө талд нь боловсролын салбар.

Тэгэхээр манай энэ хоёр салбар болбол төсөгт чинь маш том ачаа авч явж өгөж байгаа. Аан нөгөө нэг энэ асуудал шийдэггүй юм болбол засагдлын асуудал. Тэгэхээр бид нарын зүгээр л энэ асуудлуудын энэ хоёр асуудлыг л шийдчих юм болбол манай эдийн засаг болбол улс төргүй эдийн засэг болно. Энэ бол эдийн засгийн шийдвэр гаргадаг хүмүүс энэ сйдвэрийг гаргаад энэ улс орон чинь болбол мөнгөтэй хөрөнгөтэй болчино. Энэ улс оронд болбол одоо зүгээр саяны гурван сангийн талаар хэлээ л дээ.

Нгэн датгалын сан, хуримтлалын сан. За ашигийн бас байгууллаа. Тэр болбол мөнгөн нь үнгээрээ бага. Энэ гурван сан нийлээд хөрөнгийн зах зээл дээр ороод ирэхээр хөрөнгийн зах зээл дээр мөнгөний дарамт үүсгэнэ. Мөнгөний дарамт үүсгэнэ.

Яагаад тэгж хэлж байна вэ гэхээр одоо бид нар манай хөрөнгийн захл яагаад хөгждөг вэ гэхээр бид нар хөдөлмбөрийн уучлаараа хөрөнгийн бржээ лондонгийнхныг авчраад хөгжүүлэх гээд бичисэн тиээ бараг найман тэрбм төгрөг тэрнээс илүү зарцуулсан байх би сайн мэдэхгүй байна тоогнь бол гэхдээ сайжирсангүй санхүүгийн хоро гээд байгууллага нь байгууллаа. Гэхдээ сайжирсангүй арилжааны компаниуд нь байгаа. Тэгээд сайжрахгүй байна. Жалтгаан мөнгө байхгүй. Жилдээ хийгдэж байгаа хуцаан дээр эргэж байгаа арилжаа нь 30 тэрүүм төг хүмүүсийн сонирхол татахгүй байна.

Хэрвээ бид нар хөрөнгийн зах зээл дээр 12 их ная төгрөг орж ирэх юм болбол байж байх юм болбол энд оролцож байгаа оролцогчид дүрэм журмаа сайжруулна. Энэ оролцож байгаа оролцогчид арилжагааг хийнэ. Энд оро компаниуд нэмж орж ирнэ. Ингээд бид нар болл яах вэ гэхээр хөрөнгө оруулалтын шинэ орчим бий болоод эдийн захгээ цаашаагаа аваад явах юу. ийм орчин бий болоод болоод ирэхээр бол яах вэ гэхээр манайд болл цаа талт нь эдийн цэсгий хүсөлд явагдана бид нарт илүү одоо өнөөдөр ажилж чадахгүй байгаа маш олон бизнесүүд гарч ирнэ жилийн 10%виь үетай бизнесүүд 10%вийн ашигтай бизнесүүд амьдрах хрчитай болно бид нар зээлийн бодитгээ дөрвөн хувьд аваад хүрээд ирэх юм болбол жилд 10 хвийн ашигтай бизнес гэдэг чинь монголд ажиллаж болж байгаа байхгүй юу энийг чинь цаа талд бол ажлын байр би болно энийг чинь дагаад юу би болдог вэ гэ вэл хөлмөрийн зах зээл дээр өрсөлдөөн би болно тэгж байж хүмүүсийн түрүүний орлогох барилларилтын механизм дээрээ буцаад очих юм болбол тэгж байж хүмүүсийн цалин үс нь бодитойгоор өнөөдөр яагаад хөдөлмөрийн зах зээлийн нэг маш том асуул байдаг би хөдөлмөрийн судалгааны энститутийн зацахитаар хоёр жил ажилсан хөдөлмөрийн салбарыг эрэлтийн талаас нь цуж үзсэн илүүэлтийн талаас нь цудалж үзсэн хөлмөрийн зах зээл дээр байдаг хоёр том асуудал болбол нэг нь болбол мэдээллийн тэнцвэргүй байдал ажил хийж байгаа хүн зах зээл дээр дунда цалиын хэд байх боломжтой мэддэггүй одоо гурван гагнуурчин байна гэж бодъё л даа ээ нэг нь бол оюутолго компанид ажилладаг нэг нь бол хуваары гагнуур хийдэг Нэг нь болбол нэг за барилгын компанид ажилладаг тийм ээ барилгын компанид ажиллаж байгаа гагнууртнээ цалин 800 мянган төгрөг хуры гагнуур өөрөө ингээд гагнурын аппараттай ажил хийгээд явж байгаа хүн нь хоё сая төгрөгрдаа болдог оюулад ажиллаж байгаа хүн нь дөрвөн са төгргний цалинтай гэхдээ энэ барилгын компанид ажиллаж байгаа хүн энэ хоёроосоо хоёулангаасаа чадвараараа илүү байгаа нөхцөл ч гэсэндээ цалингаа нэмэгдүүлж чаддаггүй яагаад гэвэл зах зээл дээр тийм мэдээлэл байдаггүй хөлмөрийн зах зээл дээр би болж байгаа мэдээлэл гэдэг болл зөвхөн ажил хайж байгаа ажил ажлын байран дээр хүн ажил авахаард одоо зарласан хоёр зараар л зах зээлийн мэдээлэл явагж байгаа болохоос биш хөлмөрийн зах зээлийн бодит мэдээллийг мэдэх боломж байдаггүй учраас болбол хүмүүс цалингаа нэмэгдүүлж чаддаггүй байхгүй юу аан нөгөө талд нь болбол тэр эзэн ба агнтын асуудал гэдэг тийм ээ асуудал байгаа моралтай ч холбоотой юм байгаа саяны тэр мэдээллийн тэгш байдал гэдэг юм ч гэсэн эний нэг хэсэг нь нөгөө талт нь бол яах вэ гэхээр компаний захирал болл агааны нэмэгдүүлэхийг гэмэлцэж байгаа нөгөөдөх нь өөрийгөө арай илүү үнэ нэлхий нэмэгдэж байгаа.

Тэгэхээр энэ мэдээллийн төгс бус байдал болон моралын асуудлууд ороод ирэхээрээ цалингийн талаарх мэдээлэл улам хаалттай болоод байдаг. Тэгэхээр байнга ажил хийж байгаа хүн тийм цалингийнхаа талаар хэлцэл хийх боломж байдаггүй учраас цалиусдөггүй зах зээлийн мэдээллийг ер нь сүүлийн 3040 жил болл дэлхийдр хөлмөрийн зах зээлийн оролцогч талуудын мэдээллийг тэнцвэртэй болгох нь чиглэлээр олон улсын хөдөлмөрийн байгууллага энэ өндөр хөгжилтэй орнууд бүгдээрээ л янз бүрийн арга хэрэгслүүд хэрэглэж ирсэн. Гэхдээ болбол нэг юмыг бол хүлээн сушөөр орж байгаа. Зах зээл дээр хөлмөрийн зах зээл дээр байгаа мэдээлэл болбол бүрэн тэнцвэртэй бүрэн тэг мэдээлэлтэй болно гэж бараг байхгүй юм байна. Аа тэгэхээр ганцхан л хөшүүрөг байгаа.

Хөдөлмөрийн захл дээр өрсөлдөөн бий болж байж л яах вэ цалиусна гагнуурчин хүнд хэрэгтэй улам хэрэгтэй болоод байх тусмал тэр гагнуурчны цалин хүүсэж байгаа байхгүй юу. Тэгэхээр хамгийн гол зүйл болбол бид нар яах вэ гэхээр бага ашигтай ч гэсэн бизнес амьдардаг хүүгийн түвшнийг л би болгох хэрэгтэй. Тэгж чадах юм болбол бид нар яах вэ гэхээр маш олон ажлын бариудыг би болгоно. Монголын монгол болл ажиллах хүчны хомсолтой улс орон ер нь болбол бид нар тэрийгээ ашиглаж чаддаггүй болохоос бид нарт нэг манай одоо зүгээр л бодоод үзэл л дээ. 10 жилийн дараа манай өнөөдрийн нийт эдийн засагтай бараг тэнцгээр хэмжээний мөнгийг бид нар болл хөрөнгийн зах зээл руу оруулаад ирэх бололцоо байна тийм ээ.

За ий шиг ингээд мөнгө оруулаад ирчих юм болбол манайд болбол хэдэн жилийн дотор хөлмөрийн зах зээл сэргэнэ. Хэдхэн жилийн дотор хүмүүс бүр бурин ажл эрхэлтэй болно. Хэдхэн жилийн дотор энэ мэргэжлийн сургалт үйлдвэрэлийн түүд чинь сурахыг хүссэн хүүхдүүдээр дүүрэн болох байхгүй юу. Манайдр өнөөдөр бол яаж байна гэвэл жилдээ нэг 500 м орчим хүүхдүүд ерөнхий улсролын сургууль төгсөж байна. Тэрний 65% дээд улсрол эзэмшнэ гэж байна.

Аан. Зд боловсрол эзэмссэн хүүхдүүдийн 100 % гээд аваад үзэх юм бол тэрний 40 % нь л мэргэжлээр ажиллаж байна. Байхгүй шүү дээ. Тийм. цаад талын 60 %н зүгээр өөрсдийнхөө амьдралын цагийг ингээд үрээд дуусж байгаа юм.

Энийг болбол бид нар яаж чиглүүлэх вэ гэвэл хөлмөрийн захл дээр өрсөлдүү үүсгэж байж л би болгоно бид нарыг хөлмөрийн захл дээр өрсөлдөө үүсгэхдээ бид нар болбол жишээлбэл юуг хайдаг вэ гэвэл мөнгө хайгаад байдаг тийм ээ гаднаас хэн нэгэ нь тусална гаднаас зээл ав на үгүй шүү дээ бид нар дотоод нөөц бололцоогоо ашиглаад л хуримтлал би ойлгож чадах юм болбол бид нар гаднаас хөрөнгө оруулалт шаардлагагүйгээр дотоодынхоо хөрөнгийн зах зээлийг идэхжүүлж чадна за тэгээд хуримдалтай болчих юм болбол бид нар өөр юм бодно гадагшаагаа хөрөнгө оруутлт хийх бололцоож байна тэгэхээр Энэ мөнгөний үйлийг ингэж дээрээ бий болгоно нэг улс оро мөнгөний үйллийг бий болгож чадснаараа бол яадаг юм бэ гэхээр тухайн улсын зээлжих зэрэгл гэдэг үзүүлэлт цаадал талдаа өсчиж байгаа. Одоо манай засгийн газрын боонд 2012 онд бид нар чингис бонд гээд гаргаж байхад заги газрын бондыг хүү 4.5 % байсан. Одоо магадгүй 11 % Монгол улсын нэр хүнд хоёроос илүү дахин унасан гэсэн үг болж байгаа биз. Яагаад гэвэл энэ чинь өрөө төлж чадахгүй болсон юм байна. Хэрвээ бид нар энэ өөрөө ер нь хаанаас үүсээд байгаа юм бэ гэвэл түрүүний улсын төсийн алдагдаадлаас бараг үүсэж байгаа заадал талтай.

Одоо өнөөдөр бид нар өрөө төлөлж чадахгүй байгаа гээд байгаа олон улсын валютын санг урьж авчраад Монголд бид нарт туслаачя гэж байгааг нь цааж шалтгаана. Дахиад саяны төсйн асуудал ярьж байгаа. Бид нар төсвгүй 30 %в дээр барьчихсан байхад болбол бид нар засгийн газар гадагшаагаа боонд гаргаж мөнгө зээл хэрэггүй болно. Харин ч монголын гадаад нэг хүнд өсөөд Монголд оруул Монголын зээлжи зэргэл нэмдэхийн ирээр болбол хөрөнгө орууллалт их хамдраад жилийн хоёр гурван % үедээ хөрөнгө оруулалтх гаднаас татах боломжтой болно гэхдээ тэрийг нь бол засгийн газар авах албадаггүй тэр хувин бичллийнхн ч бондо гаргаад авч болно шууд төрөнгөн оруулт хэлбэрээр ч авч болно яагаад гэвэл энэ мөнгөний үйлд юм чинь болл яах вэ гэхээр өгөөжөө нийт эдийн засагт нь хувааж идээгүй байхад л өгдөг байхгүй юу хуваагаад идчих юм болл ямар ч ялгагүй шүү дээ бид нар сая 4гу3 эхнээ түүргийг 10 жилийн дотор хуваагаад идчихсэн тэгэхэд монгол улсын нэр хүнд гуравхан жилийн дотор хэдэх хүн уначихлаа шүү дээ тийм ээ 4.5 5 %-ас 11 % хүртлээ монголын засгийн газрын бонын хүү нэмэгдэж байна шүү дээ. Тийм ээ.

Тэгэхээр бид нар болбол энэ хоёр асуудлыг л шийдчих юм болбол эдийн засэгаас улс төрыг аваад хийчихнэ. Тэгэх юм болбол эдийн засгийн бодлого жинхэн бодлогоор явна. Тэгэх юм болбол бид нарын бид нар инфляцад санаа зувахгүй. Бид нар ханшид санаа зовохгүй. Бид нар эдийн засгийн өсөлт санаа зовохгүй.

Улс төрчид ялангуяа санаа зовах хэрэггүй бол. одоо өнөөдөр манай улс төрийн ялангуяа улсын их хурлын сонгуулийн ихэнх хүрээл луо болбол бид нар гайхамши руу хүтлөөд байгаа шүү дээ нэг гайхамшигтай дараагийн үед авчирах гээд яваад байна шүү дээ тийээ гэхдээ болбол нөгөө гараараа бол яаж байгаа вэ гэвэл бид нарын ирээдүг зараад үрэн тар хийж байгаа тэрийг болбол бид нар бол зөв ойлх хэрэгтэй тэгэхээр түрүү хэлсэн шүү дээ тийм ээ төсвийн алдаглыг би ойлгож байгаа улс төрсийн эдийн засгийн хамгийн цаад суурь шалтгаан бол нэгдүгээрт нь бол засагла л хоёрдугаарт нь нийгмийн салбар байгаа нийгмийн салбарын реформыг бид нар хийх ёстой манайх болбол яасан бэ гэхээр түрүүн би өмнө нь бол товчхоон хүрчихсан 1992 бол шинэ үндсэн үйл батлагдлаа дараа нь болбол бид нар төрийн институтуүүдийгээ бол батлаад авч байгаа тэгээд ихэнх нь бол үндсэн уяль нь тусгалаа болчиж байгаа тэнд бол шүүх хууль тогтоох институт гүйцдх засагла гээд бүгдээрээ ингээд хуульчлаад өгчисөн за тэрнийхээ дараа болбол бизнесийн байгууллагуудыг болбол өмнө нь бол яасан бэ гэвэл төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засгийн механизм руу шилжиж байна. Тэгэхээр бол бизнесийн байгууллага нийгэм энэ бизнесийн байгууллагуудын нийгэмд гүйсгэж байгаа үүрэг тэд нарын үйл ажиллагаа явууллах эрэг зүй орчг бүрдүүлэхийн тулд болбол бид нар компани тухайн хуулийг баталсан за нөхөрөл хошооны тухай хууль баталсан банкны хуулилуудыг баталсан тийм ээ татварын багт сууль баталсан гээд энэ болбол ерөнхийдөө бол тэр бизнесийн харилцаан суур харилцаануудыг зохицуулж байгаа гол хуулид нь ингээд батлагчиж байгаа тэгээд тэрний дараа нь болбол бид нар юуны иргэний нийгмийн байгууллагын тухайн хуулиа баталсан төрийн буүс байгууллагын тухайн хууль гээд 97 онд баталсан тэр иргэний нийгмийн байгууллага байгууллагуудын үйл ажиллага явуулдаг тэр ашгийн бус үйл ажиллаг дэмждэг сангуудынх нь хуулийг бид нар хийгээгүй тийм болохоор манайд болбол 9000н бүртгэлтэй төрийн агийн бус байгууллага байгаа шүү дээ тэгсэн мөртлөө ингээд жишээлбэл бид нарт ядаж нэг 5000ян хүүхдээд сургалтын тэтгэлэг олгодог боловсролын тэтгэллийн сам байхгүй байгаа байхгүй юу тэгээд тэр сангийнх нь хуулийг хий гэ эвгүйтэй холбоотой за нөгөө нэг юм нь болбол бид нар улс төрийн намын тухай хуулийг болбол өөрчлөөгүй өөрчлөөгүй ях улс төрийн намын тухай хуулийг хийсэн гэхдээ болбол Энэ болбол одоо юу гэдэг юм орчин үеийн ийм засагдлын тогтолцоондо нийцэхгүй улстрын намын тухай хуульдээ явж байгаа. Тэгээд энэ засагдлыг болбол дотор нь дөрвөн хэсэгтж байгаа. Нэгдүгээрт нь болбол аз авдаггүй сайдтай бол гэж байгаа.

За бид нарын маш олон асуудал бол эндээс эхэлдэг. уг нь болбол зарчмаараа болбол засгийн газрын танхим гэдэг болбол ерөнхий сайд нь ганцаараа 50 а бусад сайдна нар нийлээд 50 х ер нь бол зарчим нь парламентын засаглын зарчим бол тэр а тэгэхээр бол юу гэсэн үг вэ гэвэл парламтаас болбол одоо энэ чинь болл зүгээр төрийнс байгууллага дээр бүгдээрээ авч үзье л дээ тийм ээ нэг гишүүдээ үйлчилдэг байгууллага байна бүх гишүүдийнхээ хурлыг хийлээ удирдах зүйлээ сонголоо за удирдах зөвлөл нь бол яах вэ гэхээр хажуудалтай ажлын апарат байгуулж байгаа шүү дээлын алд байгуулж байгаа тийм Тэр тэр хүмүүс байгууллагын гүйсдэх захирал гэж нэрлэнэ үү нэг ажлын халбаг удирддаг хүнийг томилж байгаа юм. Тэгээд тэр хүн ажлаа хийгээд цаашаагаа авч яваад буцаагаад тэр удирдах зүйлд ажлаа танилцуулаад явдаг стенти яг адилхан үг нь бол бид нар бүгдээрээ сонгуулиудаа хийгээд парлам байгуулчихлаа. Парламт хажуудалдаа нэг ажлын алжлуулах гээд байгаа шүү дээ. Уг нь санаа нь болболгиийн газар гэдэг чинь болбол.

Тэгэхээр тэрэнд нь жилийн төсөв чинь хэд байх юм? Ямар үйл ажиллагаа явуулах юм. Тэрийгээ аваад хүрээд ир төсвийг чинь батлаад өгье. Тэгээд ингээд ажлаа хийгээд яв гэдэг болохоос биш энэ ажлын албанд чинь энэ энэ манай хамаатан саад нь ийм хүмүүс надад таалагдаг ийм хүн ажиллана гэдэг бай зарчин байхгүй байх ёстой байхгүй юу. Тэгэхээр манай одоогийн хуулиар бол яаж байна вэ гэхээр засгийн газрын бүх гишүүдийг парламент дээр авчирч адисалж байгаа юм.

Тэгэхээр чинь нөгөө адис авчихсан хүн чинь адис авсан хүнд үйлчилгээ гээд байдаг юм байна л даа. ер нь болбол цаа зарчм нь энэний цаадалд нь бас ямар асуудал тавигдаж байгаа гэвэл сонгуулийн систем манай сонгуулийн систем ер нь энэ сонгуулийн систем улсын төсөвт яаж нөлөө үзүүлдэг юм бэ гэдгийг бид нар дахиад л авч үзэх ёстой яагаад гэвэл монгол улс болбол нэгдүгээрт нэгдмэл улс холбооны улсоос биш тийм ээ тийм учраас бол нэгдмэл төсвийн бодлог явж явж байх ёстой за тэгэхтэл бол сонгуулийн систем нь болбол яах вэ гэхээр 76ртай системээр сонгогдож байна тэгэхээр парламтын гишүүн нь жишээлбэл яаж сонгогддог юм бэ гэдгийг бүгдээрээ эргээд хараа л даа парламентын гишүүн сонгуулиар бид нар сонгуулийн одоо бүх сурлагааны материалуудыг нь буцаагаад сөхөөд үзье тийм ээ тэнд болбол юуг хэлж байна вэ гэвэл аан сургууль барна гэж байгаа цэцэрлэг баррина гэж байгаа авт зам баррина гэж байгаа ахмдын өргөө баррина гэж байгаа өөр юурина гэж байгаа в хүүхдийн мөнгө өгнө гэж байгаа ингээд яах вэ гэхээр монгол улсын нэгдсэн төсвийн эсрэг нэгдсэн төсвийн бодлогын эсрэг сурчилгаа хжээ байж сонгогддог парламтын гишүүн өөрөө за тэгээд сонгогдоо гараад ирлээд 76 хүнд он жижигхэн тойр сонгогдоо гараад оро ирсэн. Тэгэхээр яах вэ гэхээр дараа нь сайдыг ороод ирэхээр жишээлбэл боловсрожлын сайдыг ороод ирэхээр миний сонгогдсон тойрог дээр сургууль барих юм болбол чамайг дэмж надтай ингээд аятаахарилцаатай байх юм бол чамайг дэмж гэх маягаар сайдуудыг адисалж байна тэгэхээр болбол яах вэ гэхээр цаа талд нь засгийн газрын танхимаараа шийдвэр гаргадаг танхимаараа хариуцлага хүлээдэг нэг танхим тэр нөгөө ажлын албаны шин чанар нь байхгүй болоод нөгөө парламенты засгийн газрын гишүүд нь мааж байна гэвэл нэг нэгээрээ ирж парламентад аятааха харагдахыг харагдах хэрэгтэй болдог. Парламтын гишүүдийн хүсэж байгаа юм а юмыг төсөв тусгах хэрэгтэй болж байгаа. Нөгөө парламентын гишүүд нь жижигхэн эн тээндээс сонгогдоод гараад ирсэн.

Жижигхэн тойргуудаа сонгогдоо гараад ирчихсэн хүмүүс байгаа. Энэ тогтолцоод бол 1 уучлаарай 12 оны сонгуулыг хүртэл яваад эрэгтэй туршигдаад бид нарт бол яасан б гэвэл та нар санаж байгаа болбол 12 он хүртэл бол бид нар нэг ч удаа энэ үндэсний дэдйтцийг хийж чадаагүй. Нэг ч том зам барьж чадаагүй. нэг ч одоо цахилгаан дамжуулах шуугамаа бүтэн улсын хэмжээнд дээрээс нь том зургаар нь харж шийдвэрлж чадаагүй бид нар голд юунуудаа хийж чадаагүй дэд бүсүүдийг хийж чадаагүй яагаад гэвэл тэд нар тэр нь сонирхолтой биш тэр өөрийнхөө сонгогдсон тойргийнх нь л төсөв сонирхолтой болохоос биш тэр улсын хэмжээний урт хугацааны хөгжлийг харсан дэд үзээд хөрөнгө оруулалтыг их чадах байхгүй байгаа байхгүй юу парламентын сонгуулийн тогтолцоондоо эхлээд тэгээд эннээсээ энэ дээр нь нэмээд аж авдаг сайд нартай загиийн газар байгуулагдчихлаар ерөнхий сайдынхаа үгийг сонсдог захийн газрын хшн байхгүй бодитойгоор Яагаад гэвэл үнэндээ болл яаж байна сайд нар нь нэг нэгээрээ парламентад ирж ажлаа танилцуулж байна. Тийм ээ.

Гэхдээ ажлаа танилцуулахдаа албан ёсоор засгийн газрын хийсэн ажил шүү гэж танилцуулахаасаа илүү танай тойрог чинь тэдэнд хүрөх баурилсан шүү гэж ажлаа танилцуулдаг систем байгаа учраас болбол энэ болбол монгол улсын нэгдсэн төсийн бодлогыг бол эвдэж байгаа. Засагдлын нэг аягүй том асуудал. Хоёрдугаарт нь хувь тэнцүүлсэн сонгууль тийм ээ. Сонгуулийн системээс шалтгаалаад. Хэрвээ одоо зүгээрлүүе өнгөрсөн парламентууд болбол 26 гишүүн нь байсан.

28 билүү 28 гишүүн нь пропорцистмээр сонгогдсон байсан. Тэд нар бол яасан бэ гэвэл улс орны хэмжээний асуудал ярьж байгаа сонгогдсон гэшүүд. Тэд нарт болбол тэд нарын сонгогчуд өгсөн амлт нь болбол бид нар болбол эдийн загтээ болбол хамгийн шаардлагатай байгаа гол идүсүүдийг хийнэ гэсэн болохоос биш говь алтай аймгийг авцаамаар холбоно гэсэн зорил тэд нарт байгаагүй. Тэд нарт аль нэг суман дээр халуусны байшин барих юу зорил байгаагүй байхгүй юу. Одоо болбол буцаагаад 76 болчихсон.

Одоо бол бүгдээрээ бол яаж байгаа вэ гэхээр сумын төв дээр халуусаа барна. хамдын өргөөгөө барна. Соёлын төвөө засвар хийнэ. Наадмын талбай засварлана. Сумын ойд тэмдэглэнэ.

Сумын төвийн гадн талд хаалга барина цээментэн. Одоо та нар сая сумын 90 жилийн ойгоор хөдөө явсан хүмүүс бол мэдэж байгаа байх за юу. Сум болгоны ордог гардаг дээр нэг нэг том хаалга барьсан. Нэг төмөрөөр ч юм уу юугаар ч хаалга барьсан. Энэ мөнгө нь ихэнх нь бол төсвөөс гараад явж байгаа юм.

Тэгэхээр Монгол улсын төсвийн нэгдсэн бодлого гэдэг юм болбол сонгуулийн систем энэ засгийн газрын гишүүд нэг нэгээрээ очиж адиса авдаг хоёроос болбол гол нь хамаараад байгаа юм. За дээрээс нь бол дараагигчин нэг асуудал болбол бид нар энэ төрийн байгуулалдад улс төрийн намын асуудлыг ерөөсөө авч үзэлгүй явж ирсэн. Өнөөдөр манай улс төрийн намын тухайн хуулин дээр нэг ийм сонин заалт байгаа. одоо жишээлэх юм болбол арчилсан намын үндэсний зөвлд оороо Монгол ардын наамын бага хурал гээд шийдвэр гаргаж байдаг улс төрийн намын гол институт байдаг шүү дээ тиймээ энэ институтийг болл их хурлаар нь их хурлаас нь сонгодог хуучлаад өхс арчилсан намынхах болбол яг арчилан намын дүрмээр бол хуулинхаа дагуу явагдгүй үндэсний зөвлэх оро бол анханасаа намын дунчидны намын орооноосоа сонгогдоод явдаг ардын намын хувьд бол хоёр том намынхны хувьд л ярьж байна шүү дээ тийм ээ ардын намынх болбол яах вэ гэхээр даргаа сонгочио дарга нь бараг ингээд хүмүүсийн нэрсэнгсаалт оруулж ирээд их хуралдаа оруулж дээр танилцуулаад батлуулаад ингээд явчихаж байна шүү дээ. Тэгээд яагаад улс төрийн намын засаглал энэ төсөвтэ яагаад холбогдоод байгаа юм бэ гэвэл энэ улс төрийн нам чинь өөрөө хүний шигшиж гаргаж ирж чаддаг хамгийн сайн кандидата гаргаж ирж чаддаг систем биш болчихсон байгаа байхгүй юу.

Аан дээр нь улс төрийн намын засагдлын дотоод асуудлуудыг нь бас бид нар яах аргагүй энэ бол ярих ёстой. Нэгдүгээрт нь хамгийн эхний асуудал болбол улс төрийн намын тэр дотоод сонгууль нь яаж явагддаг юм бэ гэдгийг султ байгаа. жишээл бол бид нар одоо энэ хүмүүс чинь яах вэ гэхээр энэ хүмүүс чинь парламентын гишүүн болно энэ хүмүүс чинь заги газрын гишүүн болно одоо бид нарын түрд ингээд байгаа албан тушаалуудыг харах юм бол сайд нар чинь улс төрийн албан тушаалтнууд шүү дээ тиймээ улс төрийн намаар томилогдоно тэд нар төрийн алба агчлаа дахиад нөлөө үзүүлдэг болчих улс төрийн намууд эд нар чинь улс төрчөөр дүрж байна тэгвэл энэ намын дотоо заглтэлт нь энэ бүх асуудлууд чинь байгаа байхгүй юу за би зүгээр арчилсан намын талаар л ярья ардчилсан нам дээр бол яаж байна вэ гэхээр аан арчилсан нам дээр Би намын шийдвэр гаргадаг гол бүтц нь бол үндэсний зүйлд ороо гэж бүтц байгаа. 228 хүний бүрэлдэлэхүүнтэй бүтэц байна. Энэ бүтэц дотор би орохын тулд бол яах вэ гэхээр дун шатны намын ороноос сонгогдох ёстой.

За дунд шатны намын ороо гэдэг нь болбол анхан шашднаасаа сонгогдсон 105 хүний бүрэлтхүүн тийм хурал аймаг болгонон дээр дүүрэг болгон дээр байж байгаа. За би тэрний тэндээс тэр 105 хүний сонгогдох ёстой болно. Тэгэхээр би нөгөө 105 хүнтэй л ажиллана. За би энэ 105 хүний 50%-йн саналыг нь авах юм тулд бол ядаж 50 нь таньдаг байх ёстой юм байна. За таньдагаасаа гадна надаа санаа өгөхийг нь болбол би ямар нэгэн байдлаар урамшуулж болно.

Мөнгө хэрэглэж болно. За ингээд би сонгогчих юм бол үндэсний зөвлэх хорооны гишүүн болоод би энэ намын гол шийдвэрүүдийг гаргаад явчихаж байна. Өр эндээс эндээсээ энэ үндэсний зөвлэх хоны гишүүн болчихсон байгаа тохиолд би парламентын сонгуульд нэрээ дэвшүүлж байна. Би сайд болж болж байна. Тийм ээ.

Тэгэхээр би үндэсний зөвлөх хорооны гишүүн болохын тулд болбол 105 хүнтэй л ажиллана. Бусад нь хамаагүй. Ардлсан нам нийтдээ 17 мяга гишүүн. Тиймээ. Гэхдээ би үндэсний зөвлөх хорооны гишүүн болох юм тулд бол аль нэг аймаг дүүргийг 105 гишүүнтэй ажиллаад л би үндэсний зөвлөх оны гишүүн болчихно.

Тэхээр биг арчилсан намд байгаа тэр үнэ зүйлийг төлөөлж чадаж байгаагүй байхгүй юу. Надаа за Монгол ардын намын бага хурлыг харъя даа. Монгол ардын намын бага хурал болбол яах вэ гэхээр намын дарга нь намын даргаар сонгогдсон хүн нь 400 байдаг байхаа тэднийг. За 350 билүү 350 хүний нэрийг оруулж ирээд их хурлаараа оруулаад хэлэлцүүлээд их хурал нь баталжна. Монгол ардын нам өөрсдийнх нь хэлж байгаагаар болбол 200гару мянган гишүүнтэй байх.

Гэхдээ тэр 200 мяган хүний үзэл бодол тэр намын даргын жагсаалтаар оруулж ирж байгаа жагсаалтанд багтаж байгаа 352 хооронд ямар хамаарал байгаа юм бэ гэдгийг бид нар мэдэхгүй болчихсон байгаа байхгүй юу гэхдээ л энэ хүмүүс болл яах вэ гэхээр дараагийн парламентын гишүүдүүд дараагийн сайд нар дараагийн магадгүй төрийн албаны өндөр албан тушаал дээр ажиллаж байгаа ажилтнууд болж хувирч байгаа юм. Тэгэхээр бид нар эхлээд бол яах вэ гэхээр улс төрийн намын дотоод арчлалыг би болго ардчлалыг бид нар яг сууриари нь арчилсан засаглалыг хий гэж байгаа болбол улс төрийн намаасаа эхлэх ёстой болж байгаа байхгүй юугийн эхлээд за одоо би та нарт нэг жижихээ түүх ярьж байна. 1911 оны хувьсгалыг болбол бид нар эх чөлөөний хувьсгал гэж нэрлдэг тийм ээ. Энэ бол манж чингүүрнээс Монгол улс туурга тусгаарласан. Өөрсдийгөө болбол тусгаар тогтносон суус гэж дэлхий нийтэд хүлээн зөвшөөрүүлэх ёстой гэсэн үзэл санаан дээр хийгдсэн хувьсгал.

Бид нар болбол энийг болбол эр чөлөөний хувьсгал гэж нэрлэдэг. Энэ хувьсгал болбол тусгаар тогтнол агуулахтай. Монгол хүмүүс ямар ч байсан гэсэн бусдаар удирдуулдаггүй төрж эхэлж байгаа юм. Буцаад 200 гару жилийн дараа өөрийн гэсэн төрж байна. Тэгээд дараа нь дахиад 21 он дахиад хувьсгал болсон.

энэ хувьсгалыг нь бол ардын хувьсгал гэж нэрлэж байгаа юм. Тэгэхээр одоо нөгөө эхний хувьсгал бол тусгаар тогтнол хувьсгал байсан бол дараачийн хувьсгал нь болбол төрийн эрхийг ард түмэн мэддэг хувьсгалын ард түмний одоо үзэл санаан дээр сууриласан төр байгуулагддаг тийм ээ тэр хүмүүс одоо төрийн гартаа авдаг тийм хувьсгалыг хийлээ гэж ойлгож байсан тэгж ойлгогддог та нар хэрвээ монгол ардын хувьсгалт намын түүх гэдэг ном хоёр удаа тавгдсэн нэг нь 1950 хд онд хэвлэгдсэн ми сүүлийнх 1985 онд хэвлэгдсэн хоёр ном байгаа та нар тэр хоёр номыг схид унших юм бол ардчлалын талаарх афоризм дүүрэн байгаа ардчлал гэдэг үг бүр дүүрэн байгаа тэр номнуудаар. Гэхдээ яг үнэндээ тэнд ардчлал байсан юм уу? Одоо жишээлбэл бид нарын өнөөдрийн бид нарын муулаа сууж байдаг адилхан төр байсан уу гэвэл байгаагүй. За энэ түр яагаад би бид нар 90 оны оронд байгуул хийсэн хувьсгалыг арчил суусгал гэж нэрлэдэг вэ?

Хоёуланд нь л ялгаагүй ард гэдэг үгний суурь нь явж байна. Тийм ээ. Нэйг нь ардын гэж байна. Нэг нь арчилсан гэж байна. Тэгэхээр 90 оны хувьсгал болбол яасан бэ гэвэл төррийг байгуулахдаа ард түмэн шууд сонгоно гэсэн үг.

Төрийн эрх барих нд байгууллага нь Монгол улсын их хурал Монгол улсын их хурлын гишүүнийг ард түмэн шууд сонгоно гэсэн. Хүнээр дамжуулахгүй сонгоно гэж байгаа. Тэгэхээр өмн нь бол өмнө нь тэр ардын хувьсгал төгл төрг бас байгуулж байсан бас л үндсэн байл батлаад л тэрнийхээ дагуу төрийн байгуулалтаа хийгээд л явсан. Тэнд болбол сонгох эрхээд дамжуулдаг байсан байхгүй юу. Тэнд бол улс төрийн товчоны гишүүн Монгол улсын тухайн үеийн хоёягаар үхү хамтай ямар ч холбоогүй байсан гэж ойлгож болно.

Яагаад гэвэл тэд нар ард түмнээс сонгогддогдоггүй байсан тийм ээ. Тэд нар болбол улс төрийн товчоны гишүүд гэдэг болбол ардын их хурлын дтаадаасаа сонгогчихно тиймээ. Барлаасаа сонгогдчихно. Тэгээд улс төрийн товчоаны хийдийн гишүүн нэг нарим бичгийн дар даргаад тавиад тэрийгээ болбол бид нар болбол Монгол улсын эзэн гэж ойлгодог байсан байхгүй юу. Тэгэхээр төлөөллийн арчил гэдэг ойлголтой ч байсан цаадалд болбол сонгох эрхээ дамжуулж байна уу, уу үгүй юу гэдэг чинь түлхүүр асуултанд байгаа байхгүй юу.

За одоо арчилт намын одоо бид нар яадаг болчихсон бэ гэвэл парламтын гишүүнийг болл бид нар өөрсдөө саналуу өгөөд шууд сонгодог болчихсон. Хэдийм муугаар нь дуудаж байгаа ч гэсэн дээ бид нар парламтын гишүүнийээ шууд сонгож байгаа шүү дээ. Аан сая бол бүр энэ дээр нь болбол үндсэн лин цэц жишээлэх юм бол улс төрийн намуудын санал болгосон хүмүүсийг болбол шууд сонгогдох зарчмыг эвдээд байна аа гээд тэр пропорцина системыг ч алх ш дээ. Энэ хувьцсэн тоглолцоо ч гэсэн алга болгоод байна шүү дээ. Тийм ээ.

Тэгвэл бүгдээрээ буцаад улс төрийн намыг харъя л даа. Жишээлбэл арчилсан наамын цэцэглэлийг харъя л даа. Ардчилсан намын одоо хамгийн анхнаасаа байгуулагж байгаа бүтц нь болбол анхан шатан дээрээсээ хурлаа хийгээд сонгоод аймаг дүүргийн намын хороо гэдэглагыг сонгоод гаргаад ирчиж 105 хүний бүрэлдэхүүнтэй хорог сонгоо гаргачиж байна. Тийм үү? Тэр 105 хүнээс нь хүнийхэн ду хүмүүс нь за зарим дүүрэгт 12 зарим аймгүүдад зургаа гээд янз бүрийн тоотой байгаа л дээ.

Үндэсний зөвлөх хорооны гишүүн гээд хүнийг сонгочихож байна. За үндэсний зөвлөх хорооны гишүүд нь хуралдаж байгаад намын даргааг сонгож байгаа байхгүй юу. За одоо бүгдээрээ харъя. Арчилсан намын дарга гэдэг хүн нан гишүүдтэй холбоотой юу гэдэг асуулт байгаа. Яагаад гэвэл тэд нар сонгох эрэхий шилжүүлээд өгчисөн.

Үндэсний зөвлөх хорооны гишүүн, ардлсан намын намтай холбоотой гэд асуул байгаа. Яагаад гэвэл тэд нар сонгох эрэхээд шилжүүлээд өгчисөн учраас болбол намын удирдлага гэдэг ойлголт болбол байна шүү дээ. Арчилсан намтай ямар ч холбоогүй ойлголт болж таарж байхгүй юу. логикоор нь авч үзэх юм болбол Монгол ардын нам ч гэсэндээ нэг их ялгаа байхгүй юу ардын намын их хурлын төлөөлөгчийг анхачднаасаа сонгож байгаа их хурлын төлөөлөг чинь намын даргаас сонгож байгаа намын дарга нь буцаагаад бараг жагсаалт барьж орж ирээд их хурлаараа батлуулчихаж байгаа юм. Тэгэхээр монгол ардын намын бага хурлын төлөөлөгч гэдэг болбол гишүүн гэдэг болбол монгол ардын намын жирийн гишүүнд ямар холбоотой юм бэ гэдэг асул байгаа.

Тэгэхээр энд болбол юу явагдаж байна гэвэл энэ намын улс төрийн намын дотооцхилаас чинь болоод улс төрийн нам дотор авилгал би болж байна. Улс төрийн нам дотор бие даасаа хнилгууд үүсэж байна. Та нар арчилсан нам байна уу, ардын нам байна уу ялгаагүй бидсан ханилгууд үүсэж байна. За энэ хүмүүс болбол яах вэ гэхээр ах дүү хамаатан садан танил тал бизнесийн хамтрагчаа болбол улс төрт рүү явуулж байгаа юм. Тийм учраас бол энэний чинь цаа талд болбол энэ засаглалын энэ маш чухал хэсэг чинь болбол бид нарт нээлт ил толд нээлтэээ биш хэвээрээ байсааргаад ирсэн.

Энгийн одоо хүмүүс жирийн ажлаа хийгээд явж байгаа хүмүүс бол хэзээ ч улс төрийн намын дотоод асуудал руу бол орж үздэггүй мэддэггүй. Гэхдээ энэ өнөөдрийн монголын төрийн байгаа монголын засаглын өмнө тулгарч байгаа маш том асуудал чинь бол энэтэй холбоотой. Одоо зүгээр л бүгдээрээ төсөөлүүд үзье л даа. ардчилсан намын дарга болбол үндэсний зөвдөх хорооны гишүүдийг гишүүд дотор дэмжлэгээ авах хэрэгтэй. Тэр дотроо л дэмжлэгтэй болбол арчилсан намын анхан шатан дээр байгаа гишүүн тэр даргатай ямар ч холбоогүй.

Одоогийн тогтолцоор Монгол ардын намын дарга болбол Монгол ардын намын их хурлын гишүүдэд л дэмжлэгтэй байх ёстой. Тэрнээс биш тэр Монгол ардын намын анхатан дээр байгаа хүмүүст ямар ч холбоогүй. Тэгэхээр бид нар бол энэ улс төрийн намуудын дотоод засаг болл цоо шинээр яг л одоо жишээлбэл бид нар шүүххийг яаж хардаг билээ тийм ээ шүүх ингэж байна болж байна болохгүй байна цалин нь байна би даа шийдвэр гарах нь баталгаачихгүй байна эсвэл одоо бид нар юуг засгийн газрыг яаж хардаг билээ тийм ээ яг энэтийн адилх улс төрын намыг харах ёстой энэ болбол нэгэнтэл тодорхой үзэл санааг өөртөө тээгээд явж байгаа хүмүүс тэр дотроосоо хэн нэгнийгээ шалгаруулаад төрийн эрхийг ав аваад өөрсдийнхөө үзэл бодол тэр бодолгоо хэрэгжүүлнэ л гэж байгаа болбол Бид нар энийг яг адилхан төрийн институт улс төрийн нам болбол байна шүү дээ. Бид нар дахиад нэг юм тодгож хэлэхэд энэ бол үндсэн хуулийн институт байхгүй юу. Тэгэхээр үндсэн хуулийн институтийн дотоо засагла нь ийм байгаа нөхцөлд болбол бид нарын засаллын талаар сайхан юм яриад болбол бас хэтэрхий өрөөсгөл зүйл болж байгаа.

Хамгийн сүүлд нь ярих ёстой юм болбол хөндлөэнгийн хяналт. Ер нь энэ төрийн гаргаж байгаа үйл ажиллагаа, төрийн гаргаж байгаа шийдвэр, төрийн явуулж байгаа үйл ажиллагааг хэн хянадаг юм? Жишээлбэл одоо бид нар ингэдэг л дээ. Үндэсний аудитийн газар хянаж байгаа. Үндэсний адитын газар цагийн газар үйл ажиллага хяналт явж байгаа гэж ойлгодог тийм ээ үндсний аудитын газар нэг гурван төрлийн хяналтын ажил хийж байгаа.

Нэг нь бол нийцллийн нэг нь үйл ажиллагааны нгэн санхүүгийн ингээд гурвын хяналт хийж байгаа. Гэхдээ энэ чинь төрийнх нь бүтцийн нэг байхгүй юу. Төрийн бүтцийнх нь л нэг байхгүй юу. Бид нар цоош нь хөндлөс хараад энэ болж байна, энэ болохгүй байна гэдгийг харьцуулж харддаг тэр институтүүд нь хэрэгтэй байгаа байхгүй юу. Тэрийг болбол бид нар хэзээ яаж чадах вэ гэвэл тэр ашгийн бас байгууллагуудын сахиужилтын механизмуудыг хийж байж л гэж чадна.

Тэгжээ бид нар хараа тус хүчтэй хэв мэдээд иргэсэлтэй болно. Тэгж байж бид нар хараа тус бодлогон судалгааны байгууллагуутай болно. Улс төрчид болл ингэс төрийн хүмүүсийн нэг давуу тал ч гэх юм уу эсвэл бид нарын эдийн засгийг улс төртэр болгож хувиргаад байгаа зүйл дотор болл юу байдаг вэ гэвэл позитив хандлага гэдэг юм байгаа. Бүх юмыг эргээр хардаг. Тэр нь болбол нийгмийг зарим одоо сайн лидерүүдийн хувьд болбол нийгмийг чирдэггийн шатанд нь авчрахын төлөө болбол тэр хүмүүсийн үзэл санаа уриайл тийм ээ тэр нь болбол нийгмийг дараагийн шатанд авчирдаггүйэл авчирдаг.

Гэхдээ нөгөө талд нь бол яадаг вэ гэхээр тэд нарт бол тэр хүмүүст бол харьцуулт их чадамж байдаггүй. Одоо жишээлбэл бодъё доо. Хүүхдүүдэд оюутан болгонд 7мян төрөг өгьео гээд шийдвэр гаргаж байна. Тийм ээ. За 7м төгрөг өгё эндээс ингээд санхүүжүүлья гээд ингээд шийдвэр нь гарч байна.

Тэгвэл оюутанд 7н төгрөг өгөхийн оронд боловсролын салбарыг шинж дэмжиж болох өөр ямар арга зам байгаа вэ гэдэг харьцуулт хийх чадамж бид нарын нийгэмд байхгүй бай байхгүй юу. Энэ бол улс төрчид бол энийг бол хэзээ ч хийдэггүй. Тэр бол яах вэ гэхээр улс төрийн брэндээ хийж байгаа учраас болбол би одоо оюутнуудаад 7 мяга төргө ингэчнээр боловсроны салбарт ийм үр өгөөж өгөж байгаа гээд л ингээд л цаашагаа яваад өгнө. Гэтэл бол 7мн төгрөгийн тэрэнтэй тэнцэх хэмжээний төсвийг зарцуулаад боловсролын салбарыг дэмжих өөр зөндөө хулру бол байгаа шүү дээ. Тэр харьцууллалтуудыг хийдэг тэр бодлын судалгааны институт байхгүй байна.

Бид нарын нийгэмд. Тэгэхээр энэ дөрвөн асуудлыг бид нар шийдэж чадах юм болбол Монгол улсын төсөв болбол харьцангуй эрүүл нэг талдаа. За дараачийн салбарын нийгмийн салбар энд болбол нэлээн түвхтэй асуудлууд бид нарын өмнө тавигдаж байгаа. нэгдүгээрт нь болбол аан боловсролын салбар хэрэгдаж байна. Яагаад бид нар бид нарын хүүхдүүд улсын сургуульд суугаад үнэ төлбөргүй боловсрол аваад өрсөлж чадахгүй байна?

Яагаад ер нь боловсрол үнэ төлбөргүй байгаа юм? Одоо жишээл би хувин бичлынх нь мөнгийг яагаад төлж чадахгүй байгаа юм? Хувинм бишл энэ салбарыг хувиншил энэ боловсролын салбарыг аваад явж болох уу? Мэдээж бол үндсэн байлинд болбол ерөнхий боловсролын боловсрол бол үнэ төлбөргүй байна. Монгол улсад Монгол улсын эргэн болгон үнэ төлбөр гүйгээр ерөнхий боловсрол авах хэрэгтэй.

Гэхдээ энэ чинь боловсролын салбарыг тэр чигээр төр авч явна гэсэн үг биш шүү дээ. Хувийн бшээлд хүүхдүүднийн сургалтын төлбөрөө төлөө суулгаж байгаа болбол явах ёстой, хувийн хөшээлөнг оруулт хийгээд явах ёстой тэр орон зай дээр аа. Төр хаана оролцх вэ гэвэл хүмүүс хүүхдийнхээ төлбөрийг төлж чадахгүй байгаа болбол үнэггүйгээр боловсрол олгох ёстой. Гэтэл болбол бид нар манайд бол одоо та нар одоо ингээд л хараарай. За манай улсын төсвийн хэдэн боловсролын салбар руу явж байна.

Хэдэн эрүүл мэндийн салбар руу явж байна. Тэгэхээр төр бол яаж байгаа вэ гэхээр сургуулийн байшин барьж байгаа дотуур барьж байгаа дээрээс нь засвар хийж байгаа халаалтыг нөгж байгаа. За цахилгааны төлж байгаа багшийг нь ажиллуулж байгаа. Сургалтын хөтөлбөрийг нь боловсруулж байгаа тэрийг нь хэвлэж байгаа тарааж байгаа зарж байгаа бүх ажлыг бүх ажилта нь оролцож байгаа. Түр эрүүл мэндий салбарыг аваад эм импортлохад за эмийн худалдаа л нэг арай хувичлйнхэн дээр явж байгаа байх.

Тиээ. эрүүл мэндийн оншилогоо эмчилгээ өөрчллийн сэргийлэх одоо эмлэгийн хүн үйлчлөг бү тэр чигээрээ төрийн нуруун дээр явж байгаа одоо зүгээр бүгдээрээ эрүүл мэндийн салбараас эхлээд хэлэхэд бол эрүүл мэндийн салбар байна шүү дээ тийм ээ жилдээ хамгийн багадаа 50 соя доллар гадагшаагаа урсаж байна энэ бол эрүүл мэндийн үйлчилгээ ийм хүртэлж авч байна монгол хүн өвдөж байна монголд эмчлэх газар байхгүй байна хятад руу явж байна. Солонгос руу явж байна. Өөрөө хаашаачи явж байгаа эрүүл мэндийн үйлчилгээ авч байна. Монгол улсын Монгол улсаас энэ мөнгө бол гараад явж байгаа.

Яагаад гэвэл оронд нь бид нар санал болох үйлчилгээ байхгүй. Ийм үйлчилгээ төрийн авч явж байгаа салбараас ийм үйлчилгээ гарч ирэхгүй угаасаа. Яагаад гэвэл нөгөө талд нь хувийн эмгүүд өрсөлдөж байгаа юм. Аан. Зүгээр нэг хүнд ноогдож байгаа үйлчилгээнийх нь зардлаар нь аваад үзэх юм боло.

Тийм ээ. Бид нар хангалттай өрсөлд ойролцоо түвшинд нь үйлчилгээ авахаас хамаагүй илүү зардлыг захийн газар нөгөө талаараа урсгаж байгаа. Эрүүл мэндийн салбарт тэр нь болбол барилгын тен дээр болж байгаа. Тэр нь болбол эмнэлгийн хэрэгжлийн тнэр болж байгаа. Тэр нь болбол эмнэлэгийн тоногхөөрэмжийн тэндр болж байгаа тиймээ.

Тэгээд тэрүүгээр нь дамжаа энэ худалдаа авах ажиллагаагаар нь дамжаад тэнд нь авилгал үүрлэж байгаа хүнд суртал нь ноёлж байгаа. Тиймээ. Бид нар яагаад нийгмийн датгалын санд мөнгөө төлөлчихөөд эмлгээ үдэн дээр хоёр цаг оочиролчихоод дараа нь нөгөө үзүүлсэн авсан онлогооных нь материалыг гадагшаагаа явуулахалаар ийм хэрэггүй өөр материал дээр өөр тоног төхөөрөмжөөр зург нь авна аа гэж л харивал сонсож байх ёстой юм тэгэхээр бол энэ салбарт болбол бид нар болбол нэгдүгээрт нь энэ хувийн хшлйн компаниудыг хөрөнгө оруултаа хийгээд бизнесээ хийх боломжийг нь олгох ёстой гэхдээ энэ болл бас бизнес шүү цаадтай нөгөө тал энэ бол бизнес эрүүл мэндийн үйлчилгээ үзүүлж байгаагуудаасруу авах ёстой төр энэ бол бизнес аа нөгөө талд нь дахиад нэг зүйл бол төр хувийн түншлэл гэж ойлголдог одоо бид нар төр хувийн хувийн түншлээлэл гэхээр монголд болбол концессын хуули нь тусгалаа болчихсон концессын хувь гэж нэг ийм хууль яваад байдаг юм та ингээд мөнгөөрөө зам барьчих тэгээд таны зар замаа бариад дуусчихалаар чинь бид нар чинь чанарынгнь шалгаж үзээд замыг чинь төр аваад оронд мөнгийг нь өгчихье гэдэг юм байна. Энэ болбол бас концессын нэг хэлбэр мөн үү байл мөн гэхдээ нийгмийн салбарт ийм концес болбол маш олон оронд нь маш амжилттай их хэрэгсэн маш олон том төслүүд байгаа. За зүгээр хялбархаан тайлбарлах гээд үзээ л дээ.

Концесс гэж ер нь юу хэлээд байгаа. Ер нь энэ төр хувийн түншлэл гэдгийн цаалалт ямар ойлголт байгаа юм бэ гэхээр аливаа одоо юу гэдэг юм төсөл хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд бол гурван юм байна. За нэгдүгээрт нь болбол дизайн гэдэг ийм ойлголт байна. Дизайн гэдэг нь одоо юу гэдэг юм тэр одоо байшин барилгаар бол ямар хэлбэртэй байшин байх юм. Тийм ээ хэрэгтэй юм уу, хэрэггүй юм уу, тийм ээ.

Тэгээд хэрэгтэй юм болбол энэ байшин нь хаанаа нь өрөөтэй байх, ямар зорилгоор ажиллах юм гээд энэ юмнуудыг нь хийдэг юм байна. Аан боловсролын салбарт бол жишэлэх юм бол сургалтын хөтөлбөр байна тийм ээ. гарын авлага материал байна дизайныхаа юмнууд орж байгаа. Дараачийн нэг юм бол үйл ажиллагаа байна. Үйл ажилгаа гэдэг нь одоо боловсрол дээр бол хичээл заадаг.

Энмэлэг дээр бол сувилгаа үзүүлдэг тиймээ. Үлчилгээнүүд байна. Үйлгаа явж байна. За нөгөө нэг юм бол санхүүжилт. хэн санхүүжүүлэх юм бэ ер нь энэ гурвын асуудлыг хэн шийдвэл илүү ач холбоглод жишээлбэл төр хивэл дээр байдаг юм уу эсвэл хувийн компани хивэл дээр байдаг юм уу гэдэг асуултанд хариулах замаар бид нар боловсрол эрүүл мэндий салбарыг оронгоор нь өөрчилж болно.

Гэхдээ болбол хөжлийн дараагийн шинэ түвшинд гарах бололцоо байгаа. Зүгээр л хэдүүлээ бодоод үзье л дээ. Аан гурав дөрөвдүгээр бол одоо зүгээр л хийсвэрле тийм ээ. За гурав дөрөвдүгээр хоол бол Улаанбаатар хухтын дундаж газар дундаж орлоготой хүмүүс амьдарч байна. Орон суусны байшингуудтай, сургуулиудтай тиймээ.

За тэнд болбол 15000я хүүхэд ингээд сургууль сурж байна гэж бодъё. Тиймээ. Ерөнхий одзрлын сургууль чинь сурж байна гэж бодъё. За тэнд нь бол 15000я хүүхэд сурж байгааг 2000 нь бол хувийн сургууль буцаад 13я болл улсын сургуульд сурж байна гэж бод л даа. Төсөөлж.

Тийээ. Тэгээд одоо бол ямар асуудал байгаа вэ гэхээр нэг ангид 70у хүүхэд суугаад байнаа. сургууль нэмж барьяа гэдэг сусөл тавигдаж байгаа юм. Тэгээд л засгийн газар сургууль барна. бараг хувийнхаа нэг сургууль барьчих мөнгөөр хоёр сургууль барчих мөнгөөр засгийн газрын зардлаар явахаар яагаад чинь нэг сургууль барьж байгаа аа тэгээд боловсролын чанаран сайжрахгүй байгаа бодитой бид нар зүгээр л хүүхдүүдийн ерөнхий усролын сургуульд сурах ёстой гэдэг үүднээсээ сургаж байгаа болохоос биш бодитой тэнд болролын чанар бол сайжирахгүй байгаа байхгүй юу аан тэгвэл бид нар энэ төргэжлийн түмшлг ашигласнаар бол яах вэ гэхээр за эхлээд газрыг нь авчихъя тийм ээ за энд байршлыг нь харж байгаад энд бол сургуулийн хүүхэдүүд ингээд явчихаод зам мам хүндлэн гардагүй аятаахан байршилтай юм байна за энийг сонго гээд газрыг нь эхлээд захийн газар авчихъя.

Тийм ээ. Тэгэнгүүтээ сонгож шалгурул зарла л даа. Энэ газар дээр өөрийнхөө мөнгөөр сургууль бариад нэг жилийн сургалтын төлбөрийг нь 400 мянган төрнөөс хэтрүүлэхгүй 10 жилийн боловсролын үйлчилгээ үзүүлэх байгууллага байна уу гээд зарлаад үзээе л даа бүгдээрээ. За магадгүй гарч ирэхгүй байх тиймээ. Яагаад гэвэл сургуулийн барилага болл нэлээд өндөр зардалтай түвхтэй.

За тэгвэл дараачийн алх нь болл яаж болох вэ гэвэл за бид нар мөнгөө гаргаад сургуулийг нь барьчиа. Та нар энэ сургууль дээр өөрийнхөө хөтөлбөрөөр өөрөө багш нараа ажиллуулаад нэг хүүхдийн сургалтын төлбөрийг 200 мяга төрнөөс хэтрүүлэхгүй ажиллуулах байна уу? Магадгүй гарч ирнэ. За бүр гарч ирэхгүй юм болбол ингэе. За бид нар сургуулийг нь барьчъя дээрээс нь хөтөлбөрөө өгье.

За нэг хүүхдээд ногдож байгаа зарлыг нь бид нар жилд 100 мяган төргийг нь өгье. Гэхдээ та нар 200 мянга төгрнөөс хэтрүүлэхгүйгээр зөвхөн манай хөтөлбөрийг аваад багш нараа ажиллуулаад энэ сургуулийг ажиллуулаад явах менежментийн баг байна уу гэвэл гарч ирнэ. Энэ болбол төр хувийн хчлийн түншлэл байхгүй юу. Тэгж чадах юм болбол бид нар энэ салбарт засгийн газрын мөнгийг урсгах хэрэггүй байхгүй юу. Өөрөөрлэх юм бол юу гэж хэлж байна вэ гэ вэл баян гол дүүрэгт амьдарч байгаа.

гурав дөрөвдүгээр хоолд амьдарч байгаа 15 000ян хүүхдийг чинь 60% нь тийм нөхцлөөр болбол хувийн сургуульд сурах байхгүй юу. Тэр хувийн менежмент оролцсон хэсэгт бол суралцана. А тэгэхээр бол тэрийг дагаад бол өрсөлдөөн би болно энэ бол сургалтын чанар сайжирна. Тэгэхээр болбол бид нар төсвөөс мөнгө гаргахгүйгээр энд хувийн хэвчл рүү хүүхдүүдээ сурах шилжүүлэх боломж байна. Одоо өнөөдөр хувин сургуудыг та нар хараа.

Зайсанд байгаа жилийн 200 мя долларын төлбөртэй хувин сургууль байна. Дундаж хувин сургуулийн төлбөрийг аваад үзэх юм бол хамгийн багадаа л сая сая 500 мянга төрний төлбөртэй болчих хувин сургууль тиймээ. Тэгвэл энэ сургалтын төлбөр бид нар 500 мянга олгоо бууруулж чадах юм бол хувийн хичлийнхантай тохирч байгаад газрыг нь өгч байгаа тийм ээ зөвхөн сургуулийн зорилгоор ашиглана шүү. нэг хүүхдийн сургалтын төлбөр чинь 500 мянган төрнөөс хэтэрхгүй шүү гээд гэрээ байгууллаад өгөх юм болбол маш олон сургууль хвимжлийн хөрөнгөөр байгуулахд боломж байгаа. Тэрийг дагаад бол яах вэ гэхээр төсвийг чинь ачаа суларч байгаа байхгүй юу.

Эрүүл мэндийн үйлчилгээйг л аваад үзье л дээ. Бид нарын эрүүл мэндийн үйлчилгээ гэдэг болл юу вэ гэвэл төр нэг талаас байшингийг нь бариад эмчийг нь ажиллуулаад санхүүжилтыг нь өгөөд явж байгаа ш дээ. Эмж нарын цалингийг нь үгээ явж байгаа шүү дээ. Тэгээд бид нарыг эмдэлгийн үдэн дээр нийгмгэд даатгалынхаа дэврийг бариад очиход цаг очирлуулчихаад үдээс хойж хоёр цаггуут эм чинь гараад яваад өгчихлөө. маргаа дахиад оч дугаар аваад очирл гэж байна тийм үү тэр эм чинь очоод хувийн эмлэг дээр очоод нэг удаа үндлгээ үзлийг хийхдээ 200 мя төргээрөөр үзлэг хийгээд амьдарч байгаа байхгүй юу тэгвэл бид нар ийм салбар руу бид нар эрүүл миний даатгалт төлсөн мөнгүүд өгч болохгүй бид нар энэ эрүүл нийгмийн наатлын сангаад төсвөөс гаргачих юм болбол тэнд бол юу явагдах вэ гэвэл энэ болл төрийнх байна уу хувийгшлэх байна уу ялгуурлахгүйгээр эрүүл мэндийн хүйлгээ үзүүлж байгаа төлбөрийн төлдөг механизмыг л би олох ёстой тэгж чадах юм болл түр ядаж л эмгийн байшин барихаа болино одоо өнөөдөр бид нар энэ улсын эмлгүүдийг харилдаа энэ арчилсан намыг засгийн газрын арчилсан холбоо явслалын засгийн газрын үед болбол энэ банкны салбарын реформтой зэрэгцээд явж байсан нэг том реформ нь болл нийгмийн салбарын реформ байсан зогссон нийслэлд байгаа нэлээн том эмэлгүүдийг дүүргийн эмлгүүдийг хувьшлах ажлууд явж байгаад зогсхсон н ганцхан эмнэлэг үлчихсэн баян зүрхт дүргийн эмнэг янсан ч ав гэдгээр би яг нэрийгнь санахгүй байна үүр ангаайн нэг хүн байгаа тэгээд саяны энэ ул урхайн баялгийн үнэ өсгө өмнө байна шүү дээ баян зүрх дүргийн эмлэг болбол дүүргүүдийн эмлэгүү дотор орохоор танигддаггүй тийм өөр эммлэг байсан байхгүй юу яагаад гэвэл хувийн эмнэлэг байхгүй юу тэр чинь яагаад гэвэл тэр үзүүлж байгаа үйлчилгээн дээрээ тулгуурлаад нэмийн датгалын сангаас мөнгөө авч байгаа одоо саяны яах вэ би даасан сан байхгүй ч гэсэн нэгм хөгжил байгаа л даа тэрийгээ тусад нь гаргаад өгчих юм болбол бид нар жинхнээсээ бид нар түр байна уу хувь байна уу ялгаагүй нийгэм датлын дтрөө үзүүлээд өөртөө оншилогойогоогүүлээд үзчилгээг авах боломжтой байх ёстой одоо бид нар зүгээр Би энэ нийгмийн датгалын салбарын нийгмийн датгалын сангийн бусад улс орнууд яаж хөгжээд байгаа юм жишэх юм болбол эрүүл мэндийн даатгал нийгмийн тэтгээвэрийн даатгал хоёрын хооронд ямар холбоо байгаа юм бэ гэвэл буслусаарнууд бол яаж байна вэ гэхээр чи архи уугүй тамг татдаггүй эрслэлтэй юм хийдэггүй эрүүл мэндээ боддог хүн юм болл тэтгэврт гараад авах мөнгний чинь хэмжээн ингээд нэмэгдээд байгаа шүү гээд хоорондоо холбосон байгаа шүү дээс нь байна шүү дээ эрүүл мэндийн салбарын хамгийн том асуудал нь оншилогоо эмчилгээ биш байхгүй хамгийн том нь үрчлийн сэргийлэх нийгмийн даатгал эрүүл мэндийн даатгалын тогтолцоо хөгжөөд ирэхээр энэ болбол та нар одоо бид нар бол яагаад чинь бид нарын нэг хооронд байрнуудын дунд нэг гурван давхар байшин бариад өрхийн эмнэлэг гэж нэрлээд үүдэнд нь хэдэн паадаад дотор нь хоёр цагаан алаатай хүн байж байдаг тийм ээ юудгийг мэдэхгүй бид нарт ямар ч холбоогүй байх ти магадгүй нэг хөгшөөн хүмүүс очдог байх хүүхэд очид вакцинаа хэлгүүлдэг байх өөр бид нартай ямар ч холбоогүй тийм байшин барилгууд зөндөө баригдсан байгаа юм.

тэрийг дагаад энэ юуны өрхийн эмлэгдгээд зөндөө байшин барилгууд хүмүүс ажиллаж байна зөндөө их зардлгаар оод байсан гэтэл болбол эрүүл мэндийн даатгалын санги сан бие даасан сантай тийм улс орнуудад бол яаж байна гэж тэр өрхийн эмлэг гэдэг чинь даатгалын ажилтан байхгүй юу яаж энэ хүмүүсийн эрүүл мэндийн зардлыг буруулах вэ гэж боддог хүн байхгүй юу тийм болохоор та нар одоо очоод энэ жил очоод энэ шинжлгээйг өгөөдхөөч ээ яагаад гэвэл энэ хүн чинь эрт онлохгүй болбол дараа нь зөндөө зардал гарч магадгүй шүү дээ тийм ээ өгөөт гэч тамгтаад та байвал тамхинаас буруу гаргадаг ийм хөтөлбөр байна аа архнаас гаргадаг ийм хөтөлбөр байна энд хамрагдаад байгаа ч байна хааяа нэг жингийг нь үзээд таны жингийн хэлбүүдэл жоохон ийм байна аа хоол хүнсийг чинь ингээд зохицуулчияа гэдэг даатгалын ажилтан байхгүй юу тэд нар чинь тэгэхээр бид нарт болбол юу байгаа вэ гэвэл бид нар болбол засгийн газар дамжуулаад л баахан эмнэлэг барьж байгаа сургууль барьж байгаа тэгээд цаа талд нь бид нарт өгч байгаа юм нь болбол хоёр цаг ойрлуулаад ямар ч үйлчилгээ өвлөгөө маргааш ирээрэй гээд явуулдаг эрүүл мэндий үйлчилгээж байгаа тэгэхээр бид нар энэ юу аан Аан нийгмийн салбарын шинэчлэл дотор болбол энийг бол заавал гэсэн. Ер нь бид нарын энэ хүлээгдээд 20 жил хийгдгэээгүй реформыг бид нар одоо л эхлүүлэх хэрэгтэй. Тэгж чадах юм болбол бид нар 10 жилийн дараа гэхэд болбол баталгаатай иртэй болно. Тэгээд бид нар түрүүн хамгийн эхэнд гарсан слайдыг санаж байна уу та нар. Энэ Америкийн зээлийн дунджүү, Солонгосынх, тэгээд манай хоёр хөршийнх, Японых, Английн эдийн засэгийн хүндээ байсан тиймээ.

Бид нар зээлийн бодит хүүгээ жилийн дөрв болгочиход л бид нар өсөлж чадна. Энэ болбол бид нар яаж байна вэ гэвэл бид нар хятадын зээлийн хүүтэй ойролцоо очиж байна. Бид нар Хятатуудтай ижилэхэн зардлаар бүтээгдэхүү үйлдвэрлэх боломж би болж байнаа гэсэн үг байхгүй юу. Эдийн засгий агуулаарай. Тэгвэл бид нар хятад махаа зарж чадна.

Сүүгээ зарж чадна. Бид нар хятатад магадгүй эрүүл хүнсний ногоо зарж чадна. Бид нар оросод зарж чадна. Хөрөнгө оруулалт гэдэг болбол байна шүү дээ. Тийм ээ.

Нэг талаас болл яах вэ гэхээр зээлийн үг хангалттай боломж доо түвшинд нүүр хүрэл бууруулах боломжийг хэлж байгаа. Аан гэхдээ цаана нь дахиад нэг юм хэлэхэд Монголын эдийн засгийн бодит нөөц бололцоо болбол зөвхөн энүүгээр хязгаарлагдахгүй. Бид нарт маш их байгалийн байялаг байгаа. Аан гэхдээ бид нар энэ хуримтлалын эдийн засгийг бий болгоод авчих юм болбол дараачийн 10 жилд нь болбол бид нар гадагшаагаа хөрөнгө оролц юм. Бид нар ямар боломж байгаа гэвэл дотоодоо бол яах вэ мөнгөний хитих хуримтл болбол яах вэ гэхээр дараагийнхралын шалтгаан болдог л доо.

халт үүсдэг гэх юм уу эдийн засг дээр тийм учраас болл бусад улс онуд руу хөрөнгө оруулт хийж болно бид нар жишээлбэл улст стритдээс хуцаадаж авна бид нар хонконгийн хөрөнгийнс хувцаадаж авна бид нар лондонгийн хөрөнгийн мэржас хувьцаалаж авна бид нар дэлхийн эдийн засгийн өндөр өгөөчтэй бизнесүүдээс хуцаадаж аваад бид нар фэйсбүүкээс ногдлоа шиг авдаг гүглеээс ноглоа шиг авдаг болж чадах юм болбол баялагтай орны менежмент угаасаа тэр одоо бид нар Норвег гэдэг орныг жишээ болоодл маш их ядаг тийм ээгийн компаниуд дотоодо хөрөнгө оруулолтхад гаднаас хөрөнгө оруулт авахаад буонд гарах хад ямар ч асуудалгүй тэр болбол маш бага зардалтай хөрөнгөөр бол татах гүйцвэртэй болж байгаа. Бид нар одоо хөгжлийн түвшингээд харъя. Манайхан мэдлэгийн эдийн загийг бий болгоно гэж ярьдаг тийм ээ худлаа. Мэдлэгийн эдийн засг болбол таван жилд 10 жилд бий болдог зүйл биш. Хамгийн эхлээд болбол бид нар хуримлын эдийн цагтэй болох хэрэгтэй.

Мөнгөө хуримтлуулъя. Дотоодынхоо компаниудыг тэтгэ. Энэ чинь угаасаа цаашаагаа явах яах вэ гэхээр эрдийнцгийн өсөлтэй дэмжэ. Энэ чинь ажлын байрыг нэмэгдүүлнэ. Ажлын байр нэмэгдээд ирэхээр хөдөлмөрийн зах зээл дээр өрсөлдөө үүснэ.

Хүмүүсийн орлого нэмэгднэ. Ингээд бид нар зүгээр хуримтл хуримлаар тэтгэгдсэн дотоод эдийн цагтэй болоод илүү гарсныгаа гадагшаагаа хөрөнгө оруулалт хийгээд явъя. За магадгүй тэрний дараа болбол бид нар дараачийн хөгжлийн шатанда шилж байна. Энэ бол дэлхийн зах зээл дээр өрсөлдөх чадвартай бүтээгдэх үйлдвэрлэх боломжтой болж байгаа. Яагаад гэвэл бид нарын бизнес их нөхцлүүд нь ижилхэн болчихсон дээрээс нь хуримдалтай бид нары гадаад одоо юу гэдэг юм олон усын зээлжиг зэрэл нэмэгдчих юм болбол бид нар жинхнээсээ дараачийн 10 жилдээй эхний 10 жилдээ бид зөвхөн энэ хуримлын эдийн засгийг л би болго юм энэ дээр бол төсвийн реформ л хэрэгтэй бид нар нийгмийн салбарын реформ л хэрэгтэй юм.

Бид нар гаднаас мөнгө хайх хэрэггүй. Зүгээр саяны хувьд төсвөө сайжруулаад дотоо засаглаа сайжруулаад нэгйн салбартаа реформ хийчих юм болбол бид нар 25 он гэхэд бид нар хуривлын хдин цэгийг бол бий болгож чадна. За тэрний дараа нь болбол бид нар дараачийн 10 жилийнхээ зорилтыг тавья. Тиээ бид нар одоо бид нар экспортийн бүтээгдэхүү үйлдвэрлнэ. Бид нар хятадуутай юугаар ямар нэг бүтээгнээр өрсөлдөн.

Оросуудтай ямар нэгнээр өөрсөлдөн. Солонгостой зөн өмнөд азин зах зйл дээр ийм бүтээгдэхүүнээр өрсөлднө гээд эдийн засгийн сууриудыг тавих болцоо болно. За тэрний дараа бол магадгүй бид нар мэдлэгийн эдийн заг. Бид нар био технологийн, нано технологийн мэдээллийн технологийн өндөр одоо мэдлэгчин гэсэн ийм бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлнэ гэсэн ийм л төсөөл байгаа. Тэгэхээр одоо бид нар гэнт одоо мэдлэгээдийн сууриг тавиад л Монгол улс ингээд л мэдлэгчингэсэн apple-тай өрсөлдөгж байгаа юм шиг ийм өндөр түвчний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж гаргаад л дэлхийн захдр өргсөлдөн гэ болл худлаа.

Тэгэхээр энэний суриг тавихын тулд бол бид нар ирх 10 жилд бол энийг хийх ёстой. Хэрвээ бид нар хуримлал үүсгэж чадахгүй л юм болбол бусдыг нь март. Яагаад гэвэл Монгол улсын зээлжи зэрэглэл өндөр байгаад л байна. Засгийн газар нь боонд авах гэж байхад авъя гэхлээр 11 % хүлээ зээл өгч байгаа газар болбол бизнес хөгчихгүй угаасаа. Тэнд жилийн 17%йн хүүтэй зээл аваад бизнес хийж байгаа компани гэдэг болбол жилд 20%ас дээш ашиг авч байгаа бизнесүүд л оршин тогтно.

Бусад нь бол байхгүй юу. Тэгэхээр бид нар хөгжлийнхөө дараагийн ярин бич хэлжь гэж байгаа бол хамгийн түрүүнд нь төсви реформ руугаа л орох хэрэгтэй. төсв реформ руу орохоор бид нарт нэгдүгээрт нь эрүүл мэндийн салбар боловсролын салбар нийгмийн салбартай реформ хийх хэрэгтэй байна. Нийгн даатлын сангаа туса нь гарах хэрэгтэй байна. Нөгөө нэг чухал асуудал нь болбол засагдлынхаа асуудлыг өөрчлөлөе.

Гэхдээ чадахаар нь болбол улс төрийн намын дотоод цалаас эхлэх ёстой бид нар. Хамгийн эхлээд бид нар бол яах вэ гэвэл улс төрийн намыг бид нар орж өөрчлөхгүй. Магадгүй бид нар бол яах ёстой гэвэл улс төрийн намын дотоо зацаглыг ил тод байхыг шаарддаг байх ёстой. Бид нар засгийн газрын газрыг хардагтайгаа яг адилхан улс төрийн намыг харж байх ёстой биш. Энэ шилэн байна уу, үгүй юу?

Хэн нь сонгогдо, яаж явдаг юм гэдгийг нь бид нар мэдэж байх ёстой. Тэгж чадах юм болбол засаглын хамгийн анхны том шинжлэл бий болно. Тэгэхээр энэ дээр болбол зөвхөн одоо улс төрийн намтай холбоотой гээд бид нар жоохон өнгөцөхөн үгөнж байж магадгүй л дээ. Гэхдээ л энд болл улс төрийн намын дотоо засаглал, улс төрийн намын тухай хууль, сонгуулийн тухай хууль, төрийн албаны тухай хууль гээд дөрвөн том хууль. Энэ дөрвөн хууль яаж өөрчлөгдөх вэ гэдгээс тэр улс төрийн нам гэдэг юм болбол яаж өөрчлөгдөх нь тодорхой байл болно.

Тэгэхээр одоо 2000 би бол арчилсан наамын хүн л дээ. 2016 он болбол арчилсан наамын дотоод шинчлэлийн он магадгүй дахиад 17 он дахиад өөрчлөх ёстой. 18 онд дахиад өөрчлөх ёстой. 20 онд дахиад өөрчлөх ёстой. Өөрчлөх шинэт бол тасардаггүй процесс.

А гэхдээ бол бид нар бол яах вэ гэхээр нэг юмыг зөв ойлгох ёстой. улс төрийн намын дотоод асуудал болбол тэр нэг намын дотор нь байгаа хэнэ дарга болох хэн нь одоо ямар шийдвэр гаргах тухай асуудал биш энэ болбол монголын нийгмийн өнөөдрийн ус эдийн засгийн бодлого биш одоо манай эдийн загиг болбол улс улс төрийн эдийн засэг гэж байгаа бол улс төрчисөн эдийн засэг болохоос биш эдийн засгийн суурь зарчмууд онолуудаас бүр ингээд холдоо яваад өгчихсэн яагаад гэвэл бүх шийдвэр нь бол улс төрөөс хамаарч гардаг учраас энд болбол эдийн засгийн юм аягүй багатай байгаа байхгүй юу маш бага байна эдийн загийн одоо эдийн засгийн зарчмууд дээр сууриласан эдийн бодын зар арчму дээр суурилсан шийдвэр байхгүй улс төрийн шийдвэрүүд гараад яваад байгаагийн хамгийн гол үндсэн шалтгаан нь бол улс төрийн намтай холбоотой заадалтай за баярлалаа Да. [алга ташилт]